Tháng 1/2018 vừa qua, Văn phòng thực hiện Dự án Hướng tới loại trừ Sốt xuất huyết tại Việt Nam đã thực hiện một số hoạt động truyền thông về Dự án cho cán bộ Bệnh viện đa khoa tỉnh, Bệnh viện bệnh Nhiệt đới, Trung tâm Y tế Dự phòng, Trung tâm y tế TP. Nha Trang và Trung tâm Truyền thông Giáo dục Sức khỏe.
Dự án ứng dụng muỗi mang Wolbachia để phòng chống Sốt xuất huyết Dengue và Zika do Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương chủ trì, cơ quan phối hợp là Viện Paster Nha Trang, Sở Y tế tỉnh Khánh Hòa và UBND thành phố Nha Trang. Cơ quan tài trợ là Trường Đại học Monash, Úc.
Theo TS Nguyễn Bình Nguyên – Cán bộ Dự án Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, Muỗi mang Wolbachia sẽ thả ở Nha Trang là muỗi của địa phương; Muỗi cái (muỗi “giống”) mang Wolbachia được cho lai với muỗi đực bắt ở địa phương qua nhiều thế hệ để tạo ra được một dòng muỗi vằn mang Wolbachia của địa phương (muỗi địa phương được “tiêm vắc-xin Wolbachia”); Không mang bất cứ mầm bệnh nào đối với con người; có khả năng phòng bệnh SXHD, Zika, v.v… do không làm lan truyền các vi-rút gây bệnh này (mặc dù muỗi cái mang Wolbachia vẫn đốt người như muỗi cái thông thường); Có các đặc điểm hình thái và tập tính sinh dưỡng giống như muỗi vằn tự nhiên của TP. Nha Trang (không “to hơn”, hay “đốt đau hơn” so với muỗi vằn thường); Không phải là muỗi biến đổi gen.
TS Nguyên khẳng định, các ưu điểm của phương pháp Wolbachia là một phương pháp mới, độc đáo trong phòng chống sốt xuất huyết Dengue (SXHD) và Zika; Là một can thiệp dài hạn, có tiềm năng mang lại hiệu quả cao và tiết kiệm chi phí cho người dân và xã hội; Là một phương pháp tự nhiên (sử dụng muỗi địa phương và khuẩn Wolbachia có trong tự nhiên), an toàn cho con người, động vật và môi trường; Được sự ủng hộ của các cơ quan chuyên môn, chính quyền các cấp và cộng đồng nhiều nước trên thế giới; Tổ chức Y tế Thế giới khuyến nghị tiếp tục thí điểm và đánh giá hiệu quả trên diện rộng.
Dự kiến từ tháng 3/2018 đến tháng 6/2018 là thời gian thả muỗi. Trước khi thả muỗi, Dự án đang đặt 50 bẫy bắt muỗi tại 50 hộ gia đình ở Vĩnh Lương (các hộ này được chọn theo vị trí tương đối trên bản đồ sao cho phân bố đều trên địa bàn; Mỗi cụm dân cư sẽ được chia thành các ô vuông 50mx50m trên bản đồ (diện tích 2500m2); Các điểm thả muỗi tại mỗi ô vuông: ngoài khuôn viên hộ gia đình, ngoài khuôn viên các trường học, các khu chức năng có tường rào, cách nhà trẻ, trường mẫu giáo, bệnh viện từ 15m trở lên; Mỗi tuần dự án sẽ thả khoảng 100 con muỗi trưởng thành/ô vuông, tương ứng với mức thả trung bình 1 con muỗi/25m2/tuần; Thả ở ngoài khuôn viên các hộ dân, nơi có bóng râm khi trời nắng trong phạm vi ô vuông (vị trí cụ thể có thể thay đổi theo tuần); Việc thả muỗi vằn mang Wolbachia về cơ bản không làm tăng số lượng muỗi trong cộng đồng trong dài hạn vì muỗi đực mang Wolbachia khi giao phối với muỗi cái không mang Wolbachia thì con cái sẽ đẻ trứng như bình thường nhưng toàn bộ trứng đẻ ra sẽ không nở nên sẽ góp phần làm giảm số lượng muỗi truyền bệnh.
Vấn đề theo dõi trước, trong và sau quá trình thả muỗi, TS Nguyên cho biết sẽ theo dõi muỗi Aedes aegypti và tỉ lệ muỗi mang Wolbachia bắt được từ 50 bẫy muỗi; Theo dõi số ca SXHD được ghi nhận trong các địa bàn thông qua hệ thống giám sát hiện có của Đội Y tế Dự phòng Nha Trang.
Trung tâm Y tế Dự phòng tỉnh và Trung tâm Y tế TP. Nha Trang: tiếp tục phối hợp với dự án trong công tác giám sát SXHD thường xuyên và kịp thời cung cấp thông tin/kế hoạch xử lý dịch, lịch phun hóa chất, đặc biệt khi có kế hoạch phun ở Vĩnh Lương; Phòng Y tế TP Nha Trang: tham mưu cho UBND TP. Nha Trang về công tác phối hợp với dự án (có đại diện là Thư ký Ban Tư vấn cộng đồng); Phòng Khám Đa khoa khu vực Số 2: phối hợp với Trung tâm Y tế Nha Trang và Dự án trong hoạt động giám sát ca bệnh nghi ngờ SXHD (thu thập thông tin ca bệnh, lấy mẫu máu để xét nghiệm chẩn đoán xác định khi cần thiết).
Trạm Y tế xã Vĩnh Lương sẽ phối hợp với Dự án trong hoạt động chuyên môn liên quan; CSDVYT tư nhân và các quầy thuốc tại xã Vĩnh Lương, hỗ trợ Dự án đặt hộp truyền thông-góp ý; thời gian từ ngày 23/1 đến khi kết thúc thả muỗi. Kinh phí hỗ trợ đối với phòng khám tư nhân và các quầy thuốc: 200.000đ/quý (3 tháng). Các cơ sở hỗ trợ bảo quản sản phẩm truyền thông, chủ động giúp thông báo tới Dự án khi hết tờ rơi, giấy viết câu hỏi/thắc mắc hoặc khi có ý kiến của người dân,…
Bệnh SXHD và Zika đang là vấn đề y tế công cộng quan trọng và đang diễn biến phức tạp trên nhiều quốc gia trên thế giới. Aedes aegypti là loài muỗi chính hay còn gọi là vector truyền bệnh Zika, SXH, Chikungunya và sốt vàng da cho con người. Muỗi Aedes aegypti có một khả năng đặc biệt để thích ứng với thay đổi môi trường, do những thay đổi trong cách thức sống của con người tạo ra. Muỗi Aedes aegypti thích nghi với sinh sản từ các khu vực đô thị. Muỗi có thể sinh sản bất cứ khi nào có nguồn nước đọng, khi có mưa. Trứng của muỗi Aedes có thể tồn tại rất lâu trong tình trạng khô, thường là hơn 1 năm, nhưng khi chìm xuống nước chúng nở ngay lập tức; Những quả trứng muỗi dính thường dán mình vào bên trong thành dụng cụ chứa nước. Muỗi đực và muỗi cái đều thích ăn mật hoa, trái cây nhưng riêng muỗi cái thì cần bữa ăn máu để phát triển trứng của mình. Muỗi cái Aedes không hút đủ số lượng máu cho một bữa ăn tại một vết đốt; chúng hút thành nhiều lần trong nhiều vết đốt do đó lan truyền bệnh từ con muỗi mang vi rút. Sau bữa ăn máu muỗi cái sản xuất từ 100-200 trứng; trong suốt cuộc đời có thể sản xuất 5 lô trứng tại các địa điểm khác nhau. Do vậy chúng ta khó kiểm soát; làm cho dịch bệnh do muỗi truyền trở thành mối đe dọa lớn.
Theo báo cáo của Bộ Y tế, năm 2017 toàn quốc có hơn 175.800 trường hợp mắc SXH; 38 trường hợp tử vong; số trường hợp nhập viện tăng 40,8%; số trường hợp tử vong tăng 2 trường hợp so với năm 2016. Bộ Y tế nhận định SXH vẫn có nguy cơ bùng phát gia tăng. Năm 2018, Bộ Y tế chủ trương triển khai công tác phòng chống dịch, dự báo, phát hiện sớm, khống chế kịp thời dịch bệnh, không để dịch lớn xảy ra, giảm tỉ lệ mắc và tử vong do SXH. Tăng cường công tác truyền thông nguy cơ, phòng chống dịch bệnh, nâng cao sức khỏe cộng đồng, nâng cao nhận thức, thay đổi hành vi trong việc chủ động chăm sóc sức khỏe của người dân và cộng đồng.
Ngô Thanh