Đối với công tác khám, tư vấn phát triển trẻ toàn diện ở nhóm 0 – 5 tuổi, mục đích là khám, quan sát sự tương tác giữa người chăm sóc với trẻ, hướng dẫn gia đình kỹ năng tương tác sớm.
Theo hướng dẫn quy định của Bộ Y tế, cán bộ y tế sẽ sử dụng những công cụ để khám, tư vấn gồm: Bảng kiểm khám phát triển toàn diện; bảng kiểm quan sát và tư vấn; bảng tư vấn – gợi ý tương tác sớm theo độ tuổi của trẻ; thẻ tư vấn – gia đình gặp khó khăn trong chăm sóc; danh mục các chương trình học kỹ năng làm cha mẹ.
Bảng kiểm khám phát triển trẻ toàn diện được chia độ tuổi theo các mốc phát triển quan trọng của trẻ (1,2,4,6,9,12,15,18,24,36,48 và 60 tháng) mà không theo thứ tự từng tháng. Do vậy khi trẻ đến khám phù hợp với mốc của bảng kiểm, cán bộ y tế áp dụng. Nếu trẻ đến lệch với mốc đánh giá của bảng kiểm, cán bộ y tế dùng mốc 4 tháng tuổi để đánh giá; nếu trẻ hơn 12 tháng tuổi thì hạn gia đình quay lại theo mốc phát triển 15,18,24 tháng.
Quy trình thực hiện gồm các bước: Khám trẻ bệnh kết hợp khám phát triển toàn diện; nhìn, hỏi và lắng nghe thực hành của người chăm sóc với trẻ, tìm hiểu mối tương tác, cách chơi và giao tiếp giữa người chăm sóc và trẻ như thế nào; nội dung khen ngợi người chăm sóc để động viên người chăm sóc và tạo cho họ sự tự tin để học tiếp tục thực hiện những hoạt động cụ thể với trẻ và quan trọng nhất là động viên để người chăm sóc có thêm sự cố gắng trong việc chăm sóc phát triển cho trẻ. Bước tiếp theo là giải quyết vấn đề, xác định những khó khăn mà người chăm sóc gặp phải và giúp họ giải quyết các khó khăn đó. Cán bộ y tế đưa ra lời khuyên, gợi ý những cách thức nhằm cải thiện những việc người chăm sóc có thể phải làm cho trẻ nếu cần; nếu trong trường hợp cần chuyển tuyến sẽ tư vấn cho gia đình trẻ. Ở bước cuối cùng là kiểm tra hiểu biết và tóm tắt hành động cần làm của người chăm sóc có thể phải làm, xác định những gì người chăm sóc đã hiểu và nhớ để chắc chắn là gia đình của trẻ có thể cải thiện được việc chăm sóc cho trẻ tại nhà.
Đối với phần khám phát triển toàn diện trẻ em được áp dụng dành cho trẻ khỏe, đến sử dụng dịch vụ tiêm chủng, đơn vị tư vấn chăm sóc sức khỏe và dinh dưỡng thuộc tuyến tỉnh, trung ương. Mục đích là nhận diện sớm các bất thường trong lĩnh vực dinh dưỡng, sức khỏe thực thể và tâm lý phát triển nói chung. Cán bộ y tế quan sát, phỏng vấn người chăm sóc để xác định những thực hành cần cải thiện; tư vấn người chăm sóc cách cải thiện, nguồn thông tin tự học dành cho cha mẹ và chuyển tuyến chuyên khoa nếu cần.
Để thực hiện nội dung đó, cán bộ y tế cần được tập huấn chuyên môn liên quan về phát triển trẻ toàn diện. Đối tượng khám là trẻ 0 – 5 tuổi trong tình trạng sức khỏe tốt, không ốm sốt cấp tính. Nơi tư vấn là phòng khám của đơn vị tiêm chủng tuyến tỉnh, tuyến trung ương; phòng khám và tư vấn thuộc đơn vị tư vấn chăm sóc sức khỏe và dinh dưỡng.
Nội dung bao gồm: Thăm khám đánh giá dinh dưỡng cơ bản; khám sức khỏe tổng quát; đánh giá tâm lý phát triển trẻ theo độ tuổi; tư vấn và hướng dẫn cách thực hành tương tác với trẻ theo độ tuổi; tiêm chủng, dinh dưỡng, cách xử lý tình huống đối với gia đình gặp khó khăn trong chăm sóc bao gồm cả những thành viên trong gia đình; hướng dẫn về nguồn thông tin hoặc kỹ năng làm cha mẹ tích cực (miễn phí) tại cộng đồng; tư vấn chuyên khoa chuyển tuyến nếu cần.
Các công cụ sử dụng cho nội dung này gồm bảng kiểm khám phát triển toàn diện; thẻ tư vấn – gợi ý tương tác sớm theo độ tuổi của trẻ; thẻ tư vấn – gia đình gặp khó khăn trong chăm sóc; danh mục các chương trình học kỹ năng làm cha mẹ.
Quy trình thực hiện gồm 6 bước: Khám phát triển toàn diện các lĩnh vực dinh dưỡng, phát triển, khám thực thể, kiểm tra tiêm chủng; xác định mức độ trẻ làm được hoạt động theo mốc phát triển ở độ tuổi tương ứng; xác định lĩnh vực trẻ gặp khó khăn để chuyển tuyến khám chuyên sâu. Bước 2 là nhìn, hỏi và lắng nghe thực hành của người chăm sóc với trẻ; tìm hiểu mối tương tác, cách chơi, giao tiếp giữa người chăm sóc và trẻ như thế nào. Bước 3 là khen ngợi, động viên người chăm sóc, tạo sự tự tin thực hiện những hoạt động chăm sóc trẻ và có thêm cố gắng trong việc chăm sóc phát triển cho trẻ. Bước 4 là giải quyết vấn đề, xác định được tất cả những khó khăn mà người chăm sóc gặp phải và giúp họ giải quyết các khó khăn đó. Bước 5 là lời khuyên, gợi ý những cách thức nhằm cải thiện những việc người chăm sóc có thể phải làm cho trẻ nếu cần thiết. Bước 6 là kiểm tra hiểu biết và tóm tắt hành động cần làm của người chăm sóc, xác định những gì người chăm sóc đã hiểu và nhớ để chắc chắn rằng họ có thể cải thiện được việc chăm sóc cho trẻ tại nhà. Hướng dẫn trẻ và gia đình sang phòng tiêm chủng.
Ngày 6/1/2023, Bộ Y tế đã ban hành Quyết định số 40/QĐ-BYT về việc hướng dẫn chuyên môn về chăm sóc phát triển trẻ toàn diện trong 5 năm đầu đời. Tài liệu hướng dẫn này áp dụng cho tất cả các cơ sở khám chữa bệnh có chuyên ngành nhi khoa và các đơn vị tư vấn sức khỏe và dinh dưỡng nhà nước và tư nhân trên cả nước./.
Nghi Anh