Tại Việt Nam, công tác phòng chống bệnh không lây nhiễm được xác định là một trong các trụ cột chính của y tế dự phòng.
Công tác phòng chống bệnh không lây nhiễm gắn chặt chẽ với Chiến lược bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe Nhân dân, Chiến lược quốc gia phòng chống bệnh không lây nhiễm, mục tiêu bao phủ chăm sóc sức khỏe toàn dân.
Quan điểm của ngành Y tế là phòng bệnh từ sớm, phát hiện sớm – Quản lý sớm – Điều trị sớm, quản lý bệnh không lây nhiễm ngay từ y tế cơ sở, từ cộng đồng. Tại tỉnh Khánh Hòa, mô hình can thiệp cộng đồng trong tầm soát, quản lý tăng huyết áp và đái tháo đường đang được triển khai đồng bộ, từng bước tạo nên những chuyển biến rõ nét, được đánh giá là điểm sáng trong khu vực.
Theo Bs Trần Thị Minh Hằng – Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Khánh Hòa, trong nhiều năm qua, Trung tâm đã phối hợp chặt chẽ với trạm y tế xã, phường, chính quyền địa phương và các ban, ngành, đoàn thể tổ chức các hoạt động sàng lọc, phát hiện sớm bệnh tăng huyết áp, đái tháo đường ngay tại cộng đồng. Hoạt động khám sàng lọc được triển khai linh hoạt tại trạm y tế, nhà văn hóa thôn, tổ dân phố, khu công nghiệp, trường học, giúp người dân dễ dàng tiếp cận dịch vụ y tế dự phòng.
Công tác sàng lọc còn được thực hiện lồng ghép trong khám sức khỏe định kỳ, chương trình chăm sóc người cao tuổi, Ngày Hội sức khỏe cộng đồng, chương trình quản lý bệnh mạn tính của y tế cơ sở. Các Trạm y tế đã tổ chức nhiều đợt chiến dịch, thường xuyên hàng ngày đo huyết áp, đo đường huyết mao mạch, tư vấn nguy cơ tim mạch, lập hồ sơ sức khỏe người dân.
Qua tổng hợp từ các địa phương, hằng năm tại tỉnh Khánh Hòa có từ 10.000 – 50.000 lượt người được khám sàng lọc, xét nghiệm. Kết quả cho thấy, tỷ lệ phát hiện mới tăng huyết áp chiếm khoảng 15–25%; người có nguy cơ cao hoặc phát hiện mắc đái tháo đường chiếm 20–30%. Đáng chú ý, trong số các trường hợp được phát hiện, có tới 30–40% người dân chưa từng được chẩn đoán mắc bệnh không lây nhiễm trước đó. Những con số này cho thấy ý nghĩa to lớn của việc đưa dịch vụ tầm soát đến gần người dân, đặc biệt là nhóm đối tượng ít có điều kiện tiếp cận khám chữa bệnh chuyên sâu.
Sau sàng lọc, các Trung tâm y tế khu vực, trạm y tế, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tư vấn cho người dân thay đổi lối sống, những trường hợp nghi ngờ mắc bệnh được chuyển tuyến hoặc theo dõi và quản lý điều trị tại trạm y tế xã, phường.
Bs Trần Thị Minh Hằng cho biết công tác sàng lọc các bệnh không lây nhiễm tại cộng đồng đã chứng minh hiệu quả rõ rệt, góp phần phát hiện sớm, giảm biến chứng, giảm chi phí điều trị, tăng hiệu quả quản lý bệnh mạn tính tại tuyến y tế cơ sở.
Bên cạnh những kết quả đạt được, công tác phòng, chống bệnh không lây nhiễm tại tuyến cơ sở vẫn còn đối mặt với không ít khó khăn. Nhân lực y tế cơ sở hiện nay còn hạn chế cả về số lượng và chuyên môn sâu. Kinh phí dành cho hoạt động khám sàng lọc tại các địa phương chưa đồng đều, ảnh hưởng đến quy mô và tần suất triển khai. Ngoài ra, một bộ phận người dân vẫn còn tâm lý chủ quan, chưa chủ động đi khám, tầm soát định kỳ, dẫn đến nhiều trường hợp phát hiện bệnh khi đã ở giai đoạn muộn.
Hoạt động khám sàng lọc tại địa phương
Hiện nay theo lãnh đạo Bộ Y tế, Việt Nam đang có cam kết chính trị mạnh mẽ trong việc ưu tiên phòng, chống bệnh không lây nhiễm như một phần của tiến trình cải cách toàn diện ngành Y tế.
Nghị quyết số 72/NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe Nhân dân đã kêu gọi sự chuyển đổi căn bản trong tư duy, từ cách tiếp cận lấy điều trị làm trung tâm sang chủ động phòng bệnh và nâng cao sức khỏe toàn diện cho người dân, đặc biệt trong công tác phòng chống bệnh không lây nhiễm. Sự chuyển đổi này góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng một xã hội khỏe mạnh, nâng cao tuổi thọ và chất lượng sống của Nhân dân.
Ngày 10/12/2025, Quốc Hội đã chính thức thông qua Luật Phòng bệnh. Đây là dấu mốc có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, tạo nền tảng pháp lý vững chắc để chuyển hướng mạnh mẽ sang dự phòng, củng cố hệ thống phòng bệnh và triển khai đồng bộ các giải pháp phòng chống bệnh không lây nhiễm trong thời gian tới.
Cùng với đó, việc triển khai Chương trình Mục tiêu Quốc gia về Chăm sóc sức khỏe, Dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035 được thông qua ngày 11/12/2025 đóng vai trò hết sức quan trọng. Chương trình này xác định rõ các mục tiêu ưu tiên, các nhóm can thiệp cụ thể theo từng giai đoạn góp phần bảo đảm nguồn lực tài chính ổn định, lâu dài để thực hiện hiệu quả Nghị quyết số 72/NQ/TW.
Luật Phòng bệnh và Chương trình Mục tiêu Quốc gia sẽ tạo động lực mạnh mẽ, đồng bộ, đảm bảo công tác phòng chống bệnh không lây nhiễm được triển khai hiệu quả, bền vững ở tất cả các địa phương.
Như vậy mô hình can thiệp cộng đồng về tầm soát quản lý tăng huyết áp, đái tháo đường tại tỉnh Khánh Hòa là những điểm sáng trong khu vực. Công tác truyền thông thay đổi hành vi, giảm sử dụng rượu, bia, thuốc lá, khuyến khích dinh dưỡng hợp lý, tăng cường vận động thể lực được đẩy mạnh. Việc chuẩn hóa các gói dịch vụ y tế cơ bản giúp cải thiện chất lượng chăm sóc sức khỏe ban đầu.
Ngành Y tế sẽ phối hợp cùng các ngành liên quan trong kiểm soát môi trường, dinh dưỡng học đường, an toàn thực phẩm, kiểm soát quảng cáo và tiếp thị sản phẩm có hại cho sức khỏe.
Hoa Đăng