Một mục tiêu quan trọng trong kiểm soát bệnh tật là thực hiện mô hình “Quản lý lồng ghép tăng huyết áp và đái tháo đường dựa vào cộng đồng”. Để thực hiện được mô hình này, theo Cục Y tế Dự phòng, Bộ Y tế phải được dựa trên nhiều văn bản quan trọng có hệ thống triển khai công tác phòng chống các bệnh không lây nhiễm tại tuyến y tế cơ sở.
Cụ thể, ngày 20/3/2015 Thủ tướng Chính phủ có Quyết định số 376/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược Quốc gia phòng chống bệnh ung thư, tim mạch, đái tháo đường, bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính, hen phế quản và các bệnh không lây nhiễm khác giai đoạn 2015-2025. Ngày 2/9/2018, Thủ tướng Chính phủ ký phê duyệt Quyết định số 1092/QĐ-TTg về Chương trình sức khỏe Việt Nam. Về phía Bộ Y tế, ngày 21/6/2018, Bộ trưởng Bộ Y tế ban hành Quyết định số 3756/QĐ-BYT ban hành hướng dẫn hoạt động dự phòng, phát hiện sớm, chẩn đoán điều trị và quản lý một số bệnh không lây nhiễm phổ biến cho tuyến y tế cơ sở; trong đó có các hướng dẫn cụ thể về tăng cường các hoạt động dự phòng, phát hiện sớm, chẩn đoán, điều trị và quản lý tăng huyết áp và đái tháo đường cho nhân viên y tế; các cơ sở y tế tuyến xã và tuyến huyện.
Ngày 21/6/2018, Bộ trưởng Bộ Y tế ban hành Quyết định số 5904/QĐ-BYT về việc “Hướng dẫn chẩn đoán điều trị và quản lý bệnh một số bệnh không lây nhiễm tại trạm y tế xã”. Ngày 30/12/2019, Bộ Y tế ban hành Thông tư số 37/2019/TT-BYT về những quy định chế độ báo cáo thống kê ngành y tế. Để triển khai các nội dung, các tỉnh Khánh Hòa, TP Hồ Chí Minh và TP Hà Nội đã được Bộ Y tế triển khai thí điểm theo Quyết định số 1829/QĐ-BYT ngày 22/4/2020 phê duyệt Dự án “Chuyển đổi đáp ứng với bệnh không lây nhiễm tại Việt Nam giai đoạn 2020-2022” do tổ chức PATH tài trợ.
Theo các chuyên gia thực hiện dự án của tổ chức PATH, giai đoạn 2016-2019 dự án đã triển khai mô hình quản lý tăng huyết áp dựa vào cộng đồng của Dự án Cộng đồng vì trái tim khỏe. Kết quả đạt được là người dân có nhận thức về tăng huyết áp, số người được khám sàng lọc phát hiện, chẩn đoán, điều trị tăng; việc xây dựng được mạng lưới cộng tác viên và điểm đo huyết áp có vai trò quan trọng trong sàng lọc phát hiện và quản lý tăng huyết áp; qua thời gian thực hiện dự án cho thấy số người mắc tăng huyết áp có danh sách quản lý tại trạm y tế tăng lên rõ rệt. Từ những kinh nghiệm tốt của dự án giai đoạn 2016-2019, đã áp dụng cho các mô hình dự phòng, phát hiện sớm, quản lý điều trị một số bệnh không lây nhiễm và rối loạn tâm thần tại cộng đồng tỉnh Hà Nam do WHO tài trợ; gói can thiệp tim mạch tổng thể dành cho các nước nghèo của WHO tài trợ; mô hình chăm sóc y tế cho bệnh mãn tính.
Các chuyên gia của tổ chức PATH cho biết, căn cứ xây dựng mô hình là dựa trên thực trạng của tăng huyết áp tại Việt Nam; căn cứ về khoảng trống của dịch vụ cung cấp cho người dân; dựa trên kinh nghiệm thực hành tốt quản lý bệnh không lây nhiễm tại Việt Nam, thế giới; các văn bản Quyết định và Thông tư của Chính phủ, Bộ Y tế đặc biệt là Dự án “Chuyển đổi đáp ứng với bệnh không lây nhiễm tại Việt Nam giai đoạn 2020-2022” đã được phê duyệt triển khai.
Theo báo cáo của Tổ chức Y tế thế giới, trung bình cứ 4 nam giới trưởng thành có 01 người bị tăng huyết áp; ở nữ giới trưởng thành tỷ lệ này là 1/5. Về những bệnh nhân tăng huyết áp đang điều trị, cứ 05 người có 01 người không được kiểm soát tốt huyết áp.
Đối với đái tháo đường, cứ 11 người có 1 người mắc bệnh đái tháo đường tuýp 2. Ước tính có khoảng 422 triệu người trưởng thành trên thế giới mắc bệnh đái tháo đường.
Tại Việt Nam, điều tra năm 2015 (điều tra STEPS) cho thấy có khoảng 12,5 triệu người mắc bệnh tăng huyết áp; 2,5 triệu người mắc bệnh đái tháo đường. Đối với rối loạn tâm thần có khoảng 13,5 triệu người. Như vậy tổng cộng có khoảng 32 triệu người Việt Nam, chiếm khoảng 33% dân số mắc các bệnh không lây nhiễm phổ biến. Nếu 01 xã có 8.000 dân, số người mắc bệnh tăng huyết áp từ 18 tuổi trở lên là 18,9% (khoảng 1.000 người); số người mắc bệnh tăng huyết áp mắc bệnh đái tháo đường (4,1% dân số) là khoảng 240 người.
Theo các chuyên gia bệnh tim mạch, tăng huyết áp là nguyên nhân dẫn tới hàng năm có khoảng 91.000 trường hợp tử vong, tức là cứ 5 trường hợp tử vong có 01 trường hợp liên quan đến tăng huyết áp. Còn trong 04 người trưởng thành có 01 người tăng huyết áp và 50% trường hợp tăng huyết áp tại Việt Nam chưa được phát hiện; 1/3 trường hợp tăng huyết áp không được điều trị; 86,4% trường hợp mắc bệnh tăng huyết áp chưa được quản lý tốt.
Đối với bệnh đái tháo đường, kết quả điều tra STEPS cho thấy, tỷ lệ mắc bệnh đái tháo đường của người trưởng thành ở Việt Nam là trong 100 người có 04 người mắc bệnh đái tháo đường (4,1%); đối với tỷ lệ mắc tiền đái tháo đường là 3,6%.
Như vậy có thể thấy, đối với tăng huyết áp, tỷ lệ không phát hiện được là 56,9%; tỷ lệ phát hiện được là 43,1%; tỷ lệ bệnh nhân được quản lý là 13,6%. Đối với bệnh đái tháo đường, tỷ lệ không phát hiện ra được là 68,9%; tỷ lệ phát hiện được là 31,1%; tỷ lệ bệnh nhân được quản lý là 28,9%.
Nghiên cứu STEPS cũng cho kết quả thực trạng yếu tố nguy cơ hành vi của bệnh không lây nhiễm tại Việt Nam là hút thuốc lá người trưởng thành nam giới là 45,3%, uống rượu bia là 77,3%; uống rượu bia đến mức nguy hại là 44,2%; tỷ lệ nam giới ăn ít rau, trái cây là 63,1%; ở nữ giới tỷ lệ này là 51,4%. Đối với hoạt động thể lực thiếu thời gian dưới 150 phút/tuần ở nam giới tỷ lệ này là 20,2%; ở nữ giới tỷ lệ này là 35,7%. Về tiêu thụ muối hàng ngày vượt mức quy định, ăn mặn ở nam giới là 10,5 gam muối/người/ngày; ở nữ giới là 8,3 gam muối/người/ngày. Từ các yếu tố nguy cơ đó, có 4,1% người trưởng thành tăng đường máu, 15,6% người dân thừa cân, béo phì và 30,2% người dân tăng cholesterol máu toàn phần.
Đối với thực trạng quản lý tăng huyết áp tại tuyến bệnh viện tỉnh đạt tỷ lệ 27%, tuyến bệnh viện huyện đạt tỷ lệ 33,6%, tuyến trạm y tế xã đạt tỷ lệ 19%. Đối với quản lý đái tháo đường tại tuyến bệnh viện tỉnh đạt tỷ lệ 35,4%, tuyến bệnh viện huyện đạt tỷ lệ 38,5% và tuyến trạm y tế xã chỉ đạt tỷ lệ 6,2%.
Điều tra năm 2010 cho thấy, tỷ lệ người mắc bệnh không lây nhiễm đến khám chữa bệnh tại các cơ sở y tế là 71,6%; năm 2012 báo cáo cho thấy cứ 10 người tử vong có hơn 7 người là do bệnh không lây nhiễm, chiếm tỷ lệ 73%; trong đó số trường hợp tử vong ở người dưới 70 tuổi chiếm tỷ lệ 43%. Theo tính toán vào năm 2010, tại Việt Nam số năm sống mất đi do tử vong sớm bởi các bệnh không lây nhiễm là 56,1%, gánh nặng bệnh tật (DALY) do bệnh không lây nhiễm là 66,3%./.
Tường Huân