Trong những năm gần đây, dịch HIV/AIDS tại Việt Nam đang có xu hướng thay đổi về nhóm đối tượng nguy cơ. Đáng chú ý, tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm nam quan hệ tình dục đồng giới (MSM) liên tục gia tăng, đặt ra yêu cầu cần tiếp tục duy trì và mở rộng các hoạt động can thiệp dự phòng HIV/AIDS ngay tại tuyến cơ sở.
Theo kết quả điều tra giám sát tỷ lệ nhiễm HIV trên nhóm MSM của Cục Phòng chống HIV/AIDS (nay là Cục Phòng bệnh - Bộ Y tế), tỷ lệ nhiễm HIV ở nhóm này tăng nhanh qua các năm.
Cụ thể, tỷ lệ nhiễm HIV ở nhóm MSM năm 2012 là 2,3%, đến năm 2014 tăng lên 6,7%; năm 2018 tăng lên 11,4% và năm 2022 tỉ lệ này là 12,5%.
Cục Phòng chống HIV/AIDS cũng ước tính Việt Nam hiện có hơn 270.800 người thuộc nhóm MSM. Đặc điểm của nhóm này là có nguy cơ cao lây nhiễm HIV và các bệnh lây truyền qua đường tình dục do hành vi quan hệ tình dục qua đường hậu môn, đường miệng hoặc quan hệ tình dục không sử dụng các biện pháp bảo vệ an toàn.
Nhằm góp phần kiểm soát dịch HIV/AIDS trong nhóm nguy cơ cao, Trung tâm Nâng cao Chất lượng cuộc sống (LIFE) đang triển khai Dự án “Tăng cường sự tham gia của các tổ chức xã hội và các tổ chức cộng đồng trong phòng, chống HIV/AIDS” tại 6 tỉnh, thành phố gồm Khánh Hòa, TP. Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Đồng Tháp, An Giang và Cần Thơ.
Quang cảnh một buổi truyền thông thuộc Dự án “Tăng cường sự tham gia của các tổ chức xã hội
và các tổ chức cộng đồng trong phòng, chống HIV/AIDS”
Dự án tập trung vào ba mục tiêu chính gồm: cung cấp các dịch vụ dự phòng lây nhiễm HIV dựa vào cộng đồng; củng cố hệ thống cộng đồng nhằm ứng phó hiệu quả, linh hoạt và bền vững với dịch HIV/AIDS; đồng thời cải thiện khả năng tiếp cận các dịch vụ y tế cho các nhóm đối tượng trọng điểm.
Để thực hiện các mục tiêu này, dự án áp dụng mô hình can thiệp DEEP (Differentiated - Evidence based - Empowered - Performance based). Theo đó, các dịch vụ được thiết kế phù hợp với nhu cầu của từng nhóm khách hàng, dựa trên bằng chứng khoa học và lấy người sử dụng dịch vụ làm trung tâm. Các gói can thiệp bao gồm tư vấn, xét nghiệm HIV, điều trị dự phòng trước phơi nhiễm HIV (PrEP), điều trị dự phòng sau phơi nhiễm HIV (PEP), điều trị thuốc kháng vi rút ARV, hỗ trợ tuân thủ điều trị, điều trị các bệnh lây truyền qua đường tình dục và hỗ trợ người sử dụng ma túy tổng hợp.
Một điểm nổi bật của mô hình là phát huy vai trò của các nhóm đồng đẳng trong cộng đồng MSM. Thông qua việc được đào tạo, nâng cao năng lực và trao quyền, các nhóm cộng đồng có thể chủ động tiếp cận, tư vấn, kết nối dịch vụ và hỗ trợ khách hàng một cách hiệu quả hơn. Đồng thời, các hoạt động đều được xây dựng trên cơ sở đo lường kết quả cụ thể, bảo đảm tính minh bạch, hiệu quả và bền vững.
Đại diện các tổ chức cộng đồng và cán bộ y tế thảo luận
giải pháp tăng cường can thiệp phòng, chống HIV/AIDS cho nhóm MSM tại tuyến xã, phường
Năm 2026, dự án đặt mục tiêu tiếp cận 3.700 MSM và người chuyển giới nữ; thực hiện xét nghiệm sàng lọc HIV cho 3.515 người; phát hiện và kết nối điều trị ARV cho 110 trường hợp nhiễm HIV mới; hỗ trợ 442 người sử dụng PrEP mới trong đời và 692 người sử dụng PrEP mới trong năm. Bên cạnh đó, hơn 400.000 bao cao su, 200.000 gói chất bôi trơn cùng 4.000 sinh phẩm tự xét nghiệm HIV sẽ được cung cấp miễn phí cho nhóm nguy cơ cao.
Kết quả triển khai trong quý I/2026 cho thấy những tín hiệu tích cực. Dự án đã tiếp cận được 925 MSM, đạt 35,7% kế hoạch 6 tháng đầu năm. Trong số này có 822 người được tư vấn và xét nghiệm sàng lọc HIV. Qua sàng lọc phát hiện 20 trường hợp nghi nhiễm HIV, kết quả xét nghiệm khẳng định đều dương tính và được kết nối điều trị ARV ngay sau đó. Tỷ lệ nhiễm HIV mới ghi nhận là 2,3%.
Bên cạnh đó, có 33 trường hợp được điều trị dự phòng sau phơi nhiễm HIV (PEP); 66 trường hợp được chuyển gửi khám và điều trị các bệnh lây truyền qua đường tình dục, trong đó phát hiện 34 ca dương tính gồm bệnh lậu, Chlamydia, giang mai và các bệnh khác.
Tuy nhiên, công tác can thiệp HIV/AIDS hiện vẫn gặp không ít khó khăn. Sau khi thực hiện sắp xếp tổ chức bộ máy chính quyền địa phương, hiện trên địa bàn chỉ còn Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh cung cấp dịch vụ PrEP cho khách hàng mới. Nhiều cơ sở y tế khác chủ yếu duy trì điều trị cho khách hàng đang theo dõi, chưa tiếp nhận thêm người sử dụng mới, ảnh hưởng đến khả năng mở rộng độ bao phủ dịch vụ dự phòng HIV.
Thực tế này cho thấy việc duy trì và tăng cường các hoạt động can thiệp HIV/AIDS tại tuyến xã, phường có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây là tuyến gần dân nhất, có khả năng tiếp cận sớm các nhóm nguy cơ, tư vấn thay đổi hành vi, kết nối xét nghiệm và điều trị kịp thời. Đồng thời, việc phát huy vai trò của các tổ chức cộng đồng và mạng lưới đồng đẳng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả các chương trình dự phòng HIV/AIDS, hướng tới mục tiêu kiểm soát dịch bệnh bền vững và giảm số ca nhiễm HIV mới trong cộng đồng.
Anh Huy