Ngày 26/4/2016, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội đã ban hành Thông tư sô 04/2016/TT-BLĐTBXH về khung chương trình đào tạo về tư vấn, điều trị nghiện ma túy và Bộ tài liệu ban hành kèm theo Quyết định số 652/QĐ-LĐTBXH ngày 13/5/2019.
Về dự án Luật Phòng chống ma túy (sửa đổi), Bộ Công An đang dự thảo Luật gồm 8 Chương, 67 Điều (tăng 11 điều so với Luật Phòng chống ma túy năm 2000 và Luật sửa đổi, bổ sung năm 2008), cụ thể giữ nguyên 7 điều, sửa 47 điều và 13 điều quy định mới. Luật được đánh giá đã bám sát mục đích, phạm vi điều chỉnh. Thời gian qua, nhiều đối tượng tìm cách xâm nhập Việt Nam, không những biến Việt Nam thành thị trường tiêu thụ mà còn là nơi trung chuyển, chế biến ma túy. Đối với quy trình cai nghiện ma túy bắt buộc cần minh bạch, rõ ràng với trình tự thủ tục bảo đảm thận trọng, khách quan, chặt chẽ, đặc biệt áp dụng biện pháp đối với người dưới 18 tuổi.
Theo báo cáo Bộ Công An, tính đến tháng 11/2019, cả nước có 235.314 người nghiện có hồ sơ quản lý, tăng 10.215 người so với cùng kỳ năm 2018. Số người nghiện tăng bình quân hơn 10.000 người/năm; số vụ việc liên quan đến người sử dụng ma túy trái phép như trộm cắp, cướp giật, gây rối trật tự công cộng, tự sát, giết người có tính chất nghiêm trọng gia tăng gây ảnh hưởng đến trật tự, an toàn xã hội, cuộc sống người dân, ảnh hưởng đến kinh tế xã hội của đất nước.
Theo báo cáo của Bộ Lao động - TB&XH, đến tháng 4/2020, cả nước có 97 cơ sở cai nghiện ma túy công lập; 16 cơ sở cai nghiện tự nguyện do tổ chức, cá nhân thành lập được cấp phép hoạt động; tổng số học viên đang được cai nghiện tại các cơ sở công lập là 34.982 người. Đối với công tác cai nghiện tại gia đình, cộng đồng, cả nước có 13 tỉnh, thành phố triển khai cai nghiện cho 1.711 người; 17 tỉnh, thành phố tổ chức điều trị nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc thay thế cho 3.162 người do ngành lao động - thương binh và xã hội quản lý. Tất cả người nghiện sau cai đều được quản lý tại cộng đồng. Về quản lý sau cai tại cơ sở cai nghiện chỉ còn TP Hồ Chí Minh, đang quản lý 03 người nghiện.
Một khó khăn là để xử lý hành chính phải xác định được tình trạng nghiện, thực tế người nghiện không hợp tác, đặc biệt là người sử dụng ma túy tổng hợp. Hai là người nghiện không có nơi cư trú ổn định; ở phía Nam hơn 90% người được đưa vào các cơ sở cai nghiện bắt buộc là người không có nơi cư trú ổn định. Vấn đề cai nghiện tại gia đình, cộng đồng giao cho UBND xã tổ chức thực hiện cũng rất khó khăn, không đủ cơ sở vật chất, nguồn lực, mang tính hình thức, không hiêu quả, nhiều nơi không thực hiện. Về quản lý sau cai cũng không phù hợp với Hiến pháp năm 2013.
Ngày 27/12/2013, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2596/QĐ-TTg về việc phê duyệt Đề án đổi mới công tác cai nghiện ma túy ở Việt Nam đến năm 2020.
Theo đó, quan điểm nghiện ma túy là bệnh mãn tính do rối loạn của não bộ, điều trị nghiện ma túy (điều trị nghiện) là quá trình lâu dài bao gồm tổng thể các can thiệp hỗ trợ về y tế, tâm lý, xã hội làm thay đổi nhận thức, hành vi nhằm giảm tác hại của nghiện ma túy và giảm tình trạng sử dụng ma túy trái phép. Các mô hình điều trị nghiện có thể tự nguyện tại gia đình, cộng đồng và điều trị nghiện bắt buộc tại Trung tâm Chữa bệnh - Giáo dục - LĐXH. Trong đó tăng dần điều trị nghiện tự nguyện gia đình, cộng đồng. Điều trị nghiện bắt buộc chỉ áp dụng đối với người nghiện ma túy có hành vi ảnh hưởng nghiêm trọng đến trật tự, an toàn xã hội theo Quyết định của Tòa án nhân dân.
Theo Quyết định, đến giai đoạn 2016-2020 phấn đấu 100% cán bộ cơ quan các cấp, 80% người dân ở độ tuổi trưởng thành hiểu biết cơ bản về nghiện ma túy, các biện pháp, mô hình dự phòng và điều trị nghiện. Phấn đấu 90% cán bộ tham gia công tác dự phòng và điều trị nghiện được đào tạo kiến thức cơ bản về điều trị nghiện; 100% cán bộ làm công tác tư vấn về dự phòng và điều trị nghiện được đào tạo và cấp chứng chỉ; 100% cán bộ y tế công tác tại các cơ sở điều trị nghiện có đầy đủ văn bằng chứng chỉ theo quy định về điều trị nghiện. Một mục tiêu quan trọng là toàn quốc đến hết năm 2020, dự kiến có khoảng 225.000 người nghiện được điều trị, giảm tỷ lệ điều trị bắt buộc tại Trung tâm Chữa bệnh - Giáo dục - LĐXH xuống còn khoảng 6%, tăng tỷ lệ người nghiện hòa nhập cộng đồng có việc làm lên 70%.
Nhiệm vụ triển khai để thực hiện các mục tiêu nêu trên thứ nhất là phải hình thành được mạng lưới các cơ sở điều trị nghiện có đủ năng lực, đáp ứng nhu cầu đa dạng về dịch vụ điều trị nghiện, tạo điều kiện thuận lợi cho người nghiện ma túy tiếp cận và sử dụng dịch vụ. Rà soát các cơ sở điều trị nghiện thay thế, các cơ sở điều trị nghiện tự nguyện, cơ sở y tế có thể tham gia công tác điều trị nghiện tự nguyện tại các địa phương để cải tạo, nâng cấp và giao nhiệm vụ về điều trị nghiện tự nguyện phù hợp với tình hình thực tế của các địa phương. Ở giai đoạn 2016-2020 toàn quốc sẽ có 140 cơ sở điều trị thay thế được nâng cấp thành cơ sở điều trị nghiện tự nguyện. Các Trung tâm chủ động đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất, trang thiết bị, tuyển dụng bố trí cán bộ; nhà nước hỗ trợ đào tạo, bồi dưỡng cán bộ chuyên môn, kỹ thuật, tiền thuốc, tiền ăn và chi phí điều trị theo quy định của pháp luật.
Nhiệm vụ thứ hai là phát triển được điểm tư vấn, chăm sóc, hỗ trợ điều trị nghiện tại cộng đồng chủ yếu là tại trạm y tế xã. Căn cứ thực trạng tại địa phương, Chủ tịch UBND xã, phường đề xuất thành lập điểm tư vấn, chăm sóc, hỗ trợ điều trị nghiện phù hợp với tình hình thực tế của địa phương. Cán bộ làm việc tại điểm chăm sóc, tư vấn, hỗ trợ điều trị nghiện tại cộng đồng không hưởng lương, tiền công từ ngân sách nhà nước mà là tình nguyện tham gia. Theo Quyết định, toàn quốc có khoảng 100 điểm tư vấn hỗ trợ điều trị nghiện tại cộng đồng tại các xã, phường có trên 100 người nghiện (Quy định tại Nghị định số 96/2012/NĐ-CP).
Một nhiệm vụ quan trọng nữa là công tác đào tạo về điều trị nghiện cho sinh viên khoa công tác xã hội các trường Đại học, Trung học, cán bộ quản lý, cán bộ trực tiếp tham gia công tác điều trị nghiện; cấp chứng chỉ về tư vấn điều trị nghiện; đào tạo điều trị thay thế; điều trị hội chứng cai và các rối loạn tâm thần, thể chất ở người nghiện.
Để thực hiện tốt những nhiệm vụ, mục tiêu đề ra có nhiều hoạt động cần thực hiện đồng bộ, hiệu quả. Đó là tăng cường công tác truyền thông nâng cao nhận thức về nghiện ma túy, dự phòng và điều trị nghiện. Tiếp tục rà soát, sửa đổi, bổ sung những quy định liên quan đến công tác cai nghiện, liên quan các Luật, Hiến pháp năm 2013; đề xuất bổ sung Nghị định số 69/2008/NĐ-CP; khuyến khích xã hội hóa các hoạt động trong lĩnh vực giáo dục, dạy nghề, y tế, văn hóa, thông tin, môi trường.
Thực hiện công tác cai nghiện ma túy đạt kết quả phải cần có vai trò lãnh đạo của cấp ủy Đảng, chính quyền và sự tham gia của cả hệ thống chính trị; cần có kế hoạch liên ngành cho công tác dự phòng, điều trị nghiện; phát huy hiệu quả giữa các dịch vụ về phòng chống HIV/AIDS, dịch vụ chăm sóc sức khỏe, dịch vụ hỗ trợ dạy nghề, vay vốn, tạo việc làm với dịch vụ tư vấn dự phòng và điều trị nghiện./.
Văn Hanh