“Tăng đường huyết bình minh” (morning hyperglycemia) là thuật ngữ chỉ lượng đường trong máu vượt quá mức bình thường vào buổi sáng khi vừa thức dậy. Cả người bệnh đái tháo đường và người bình thường đều có thể gặp tình trạng này.
Đái tháo đường bắt đầu với tình trạng rối loạn chuyển hóa đường trong cơ thể, làm đường huyết cao hơn bình thường. Do đó, các bác sĩ thường khuyến cáo người bệnh nên tự kiểm tra chỉ số đường huyết vào các thời điểm trong ngày như buổi sáng mới ngủ dậy, sau ăn sáng, ăn trưa và buổi tối trước khi đi ngủ.
Tuy nhiên, một số bệnh nhân đái tháo đường dù đã áp dụng chế độ ăn kiêng và thay đổi lối sống nhưng các biểu hiện như chóng mặt, khô miệng, khát nước, đi tiểu thường xuyên, nhìn mờ, mệt mỏi vẫn xuất hiện sau khi thức dậy. Theo các nhà khoa học, hiện tượng này có thể do hiệu ứng bình minh và hiệu ứng Somogyi chi phối.
Hiện tượng bình minh (Dawn phenomenon)
“Hiện tượng bình minh” xuất phát từ việc đường huyết tăng cao vào buổi sáng do sự điều chỉnh nồng độ hormon theo điều kiện tự nhiên của cơ thể.
Đường huyết sẽ có xu hướng tăng vọt lúc 2-8 giờ sáng. Theo lý giải của các nhà khoa học, hiện tượng này được gọi là hiệu ứng bình minh. Trong khoảng thời gian này, cơ thể sẽ bắt đầu tạo ra glucose dự trữ để chuẩn bị cho ngày mới, đồng thời tiết ra một số hormone cortisol, glucagon và epinephrine làm giảm độ nhạy cảm với insulin.
Với người bình thường, cơ chế này được xem là hiện tượng bình thường và tự cơ thể họ sẽ có khả năng điều chỉnh nên không gây ra triệu chứng đáng kể. Tuy nhiên, hiệu ứng bình minh này lại có thể ảnh hưởng lớn đến người mắc bệnh đái tháo đường. Nguyên nhân là do cơ thể của họ không đủ lượng insulin để chống lại tác dụng của các hormone này, từ đó khiến đường huyết tăng cao kéo dài. Theo Cleveland Clinic (Mỹ), có khoảng 50% những người mắc bệnh tiểu đường type 2 gặp phải hiệu ứng này.
Tăng đường huyết do hiện tượng bình minh có thể được điều trị bằng thuốc điều trị tiểu đường. Nếu đang phải tiêm insulin, người bệnh cần hỏi ý kiến bác sĩ để có thể điều chỉnh liều lượng cho phù hợp.
Hiện tượng Somogyi
Nguyên nhân phổ biến thứ hai gây tăng đường huyết bình minh là hiệu ứng Somogyi, còn được gọi là “tăng đường huyết phản ứng”. Hiệu ứng này được đặt tên theo vị bác sỹ đầu tiên viết về nó.
Hiệu ứng Somogyi thường gặp ở những người bệnh đái tháo đường không kiểm soát tốt đường huyết do ăn không đủ nguồn tinh bột, uống quá nhiều rượu hoặc sử dụng quá liều insulin, nên đường huyết của người bệnh hạ thấp trong khi ngủ. Cơ thể sẽ đối phó với tình trạng này bằng cách tăng tiết hormon có tác dụng đối nghịch với insulin, tức là làm tăng đường trong máu, điển hình như glucagon, điều này vô tình khiến cho lượng đường trong máu tăng lên quá cao. Một nguyên nhân khác có thể liên quan đến tình trạng này, là do người bệnh dùng không đủ liều thuốc hạ đường huyết trước khi đi ngủ, nên lượng đường huyết khi thức dậy của họ tăng cao.
Theo các nhà khoa học, tăng đường huyết do hiệu ứng Somogyi không phải lúc nào cũng có biểu hiện rõ ràng. Tuy nhiên, đổ mồ hôi và nhức đầu vào buổi sáng có thể là một dấu hiệu cảnh báo. Để hạn chế hiệu ứng Somogyi, người bệnh nên ăn nhẹ trước khi đi ngủ hoặc yêu cầu bác sỹ điều chỉnh liều insulin sử dụng ban đêm.
Cách phân biệt hiện tượng bình minh và hiện tượng Somogyi
Hiện tượng bình minh và hiện tượng Somogyi đều cho ra kết quả tăng đường huyết vào buổi sáng. Tuy nhiên chúng lại có cơ chế có khác nhau. Ở hiện tượng Somogyi, người bệnh sẽ hạ đường huyết vào ban đêm và tăng đường huyết vào buổi sáng.
Trong khi đó, đường huyết của hiện tượng bình minh sẽ ở mức bình thường hoặc tăng cao vào lúc 2 đến 3 giờ sáng. Theo các nhà khoa học, sự khác biệt này rất quan trọng vì nó sẽ giúp bác sĩ đưa ra hướng xử trí phù hợp với người bệnh.
Với hiện tượng bình minh, bệnh nhân cần: ăn sáng nhẹ nhàng hơn; không ăn carbohydrate trước khi đi ngủ; không nên uống sữa sau 8 giờ đêm; điều chỉnh liều thuốc tiêm insulin hay thuốc uống điều trị đái tháo đường.
Với hiện tượng Somogyi, bệnh nhân cần: tập thể dục buổi tối sớm hơn; ăn sáng đúng giờ để cơ thể bạn kiềm chế các hormone chống insulin và giúp mức đường huyết trở lại bình thường; ăn bữa ăn nhẹ với một số chất bột đường và chất đạm trước khi đi ngủ. Nếu người bệnh đang dùng insulin, hãy hỏi bác sĩ để chuyển sang máy bơm insulin tự động, lập trình để nó giải phóng ít insulin qua đêm hơn.
Văn Hanh