Tại lớp tập huấn phòng tránh các hội chứng Lão khoa thường gặp do Bệnh viện Lão khoa Trung ương phối hợp với Sở Y tế tỉnh Khánh Hòa tổ chức từ ngày 5-7/12/2016, TS.BS Nghiêm Nguyệt Thu- Viện Dinh dưỡng Quốc gia đã báo cáo chuyên đề “Nuôi dưỡng bệnh nhân sa sút trí tuệ”.

Đối với công tác khám dinh dưỡng, TS. Thu lưu ý cần đánh giá nhân trắc: cân nặng, chiều cao, BMI hiện tại, % thay đổi trọng lượng; Tiền sụt cân, thay đổi khẩu phần ăn, nôn, buồn nôn, ỉa chảy, mất cảm giác mùi vị, trầm cảm, chán ăn, ăn kém; Đánh giá khẩu phần ăn hiện tại.

   Đối với công tác dinh dưỡng điều trị, theo TS.Thu gồm những nội dung:

- Tăng cường khẩu phần ăn một cách hiệu quả, can thiệp cần đưa ra tùy nhu cầu và đặc điểm ăn uống của từng người. Đề phòng sụt cân do thay đổi mức độ hoạt động, thói quen ăn uống kém, trầm cảm, suy giảm trí nhớ, và khó khăn khi tự cho ăn.

- Duy trì các hoạt động để bảo vệ chức năng. Đi bộ 90 phút/tuần để duy trì khối nạc của cơ thể và có thể giúp ăn ngon miệng hơn (đỡ chán ăn).

- Tránh táo bón; hỗ trợ hoạt động của ruột hoặc bàng quang bằng cách đi đại tiện theo giờ nhất định.

- Khuyến khích tự ăn trong bữa ăn. Bắt đầu ăn những thức ăn bằng tay hoặc những loại dễ ăn mà không cần dùng thìa/đũa.

- Phòng tránh bị mất nước, loét tỳ đè, và các dấu hiệu suy giảm dinh dưỡng khác. Bảo tồn khối cơ.

- Theo dõi nuốt khó, túi thức ăn, hoặc sặc. Nuôi dưỡng bằng mở thông dạ dày, đặc biệt trong giai đoạn sớm. Giai đoạn cuối bệnh Alzheimer thường không có khả năng nuốt, nhưng lợi ích của nuôi dưỡng đường ruột bị hạn chế.

- Ăn bữa nhỏ, nhiều lần trong ngày.

- Bảo vệ bệnh nhân khỏi chấn thương, và hỗ trợ về tình cảm cho bệnh nhân và gia đình.

- Để hỗ trợ với các vấn đề hành vi liên quan đến ăn uống, ví dụ, đối với giảm chú ý, tập trung, nói trực tiếp với bệnh nhân trong quá trình ăn; để thức ăn và đồ uống dễ nhìn. Mỗi lúc chỉ đưa một loại thực phẩm; cắt thức ăn thành miếng nhỏ. Đồ ăn chế biến mềm để không cần phải nhai nhiều.

- Tạo môi trường trong khi ăn đơn giản và thống nhất. Giảm thiểu mất tập trung trong bữa ăn. Tạo môi trường yên tĩnh. Nếu lo ngại khi ăn cả nhóm, để cho bệnh nhân ăn riêng từng người.

Đối với thực phẩm và dinh dưỡng: TS.Thu nhấn mạnh cần đảm bảo chế độ ăn lành mạnh, bao gồm tăng năng lượng và protein theo tuổi, giới, và các hoạt động đặc biệt đối với “những người lang thang”. Những người bị Alzheimer có thể cần 35kcal/kg hoặc hơn nữa. Đủ vitamin E (trong các loại hạt, giá đỗ….). Bao gồm các thực phẩm có đậm độ dinh dưỡng cao, có nhiều chất chống oxy hóa.

Nuôi dưỡng bằng cá nhiều mỡ để đảm bảo nguồn acid béo omega-3. Người ta không thấy hiệu quả tương tự khi bổ sung viên dầu cá.  Acid béo omega 6 từ dầu thực vật có thể cũng có lợi ích. Tăng thêm acid folic có thể làm giảm suy thoái chức năng nhận thức; acid folic từ nguồn rau lá xanh, nước cam, súp lơ xanh. Để giảm nồng độ tHcy, folic acid, vitamins B là quan trọng (Zhou và Practico, 2009). Tránh quá nhiều vitamin B12 từ thịt đỏ, và các sản phẩm sữa có lượng chất béo cao.

Ăn rau và quả nhiều màu sắc. Khẩu phần ăn giàu potassium, như quả chín và rau có thể bảo tồn khối cơ (Dawson-Hughes et al, 2008). Thức ăn giàu lượng đồng bao gồm gan và thận, hạt các loại đậu đỗ khô, trứng, và khoai tây. Phục vụ bữa ăn thường xuyên và theo giờ nhất định. Để đủ thời gian ăn, ăn từng món một để tránh nhầm lẫn. Tránh bị phân tán; Sử dụng các tín hiệu cho ăn cũng rất hiệu quả.

Dùng bát đĩa, màu trắng, không có hoa văn.  Dùng bát đĩa đơn giản, dùng ăn bằng thìa. Dùng bát để dễ xúc và dùng thìa đặc biệt hoặc thìa có dụng cụ trợ giúp, ăn canh trong cốc.

Các loại thức ăn cắt nhỏ. Các món ăn như trứng luộc, súp có rau dễ ăn và giúp duy trì cân nặng. Lên thực đơn; chỉ định món ăn giàu dinh dưỡng. Nuôi ăn qua sonde hoặc dùng các thực phẩm thay đổi độ đặc/loãng bằng dung dịch làm đặc khi cần với bệnh nhân bị nuốt khó.  Lượng dịch đủ là cần thiết. Cần cho uống thường xuyên uống nước, nước quả, sữa và các dịch khác để tránh mất nước. Giảm lượng chất béo no, vì nó làm tăng nồng độ betaamyloid của não. Tránh các sản phẩm sữa nhiều chất béo, các thức ăn nhanh, đồ rán, và thực phẩm chế biến sẵn.

Về thực phẩm bổ sung, rau gia vị, các loại thực vật: TS. Thu cho biết Allopregnanolone (APalpha, chất chuyển hóa của progesterone) bị giảm trong huyết thanh, và não của các bệnh nhân cao tuổi, mắc Alzheimer’s; các nhà nghiên cứu đang đánh giá khả năng chất này (Wang et al, 2008).

Bột cà ri, thìa là, và cây nghệ có thể làm ngăn chặn sự hình thành mảnh xơ vữa beta-amyloid ở não và có thể được khuyến khích sử dụng như là chất gia vị

Bổ sung folic acid, vitamins B6 và nhóm B không làm chậm sự suy giảm nhận thức ở bệnh nhân sa sút trí tuệ nhưng có thể làm giảm nồng độ tHcy (Aisen et al, 2008; Malouf et al, 2003). Cerefolin 12 chứa N-acetylcysteine (NAC) và L-methylfolate. Khi có đột biến đa điểm MTHFR, dạng hoạt động của folate (methyltetrahydrofolate) có thể cần thiết (Mischoulon và Raab, 2007).

Các yếu tố nguy cơ gen về suy giảm nhận thức có thể vẫn suy giảm về dinh dưỡng liên quan đến tuổi còn tiềm tàng, gợi ý tầm quan trọng của các can thiệp sớm bằng các thực phẩm bổ sung quan trọng (gồm alpha-lipoic acid [ALA], DHA) để làm trì hoãn sự tiến triển suy giảm nhận thức liên quan đến tuổi (Suchy et al., 2009).

Người ta biết rằng acid béo omega-3 làm giảm các cytokines và do vậy giảm nguy cơ Alzheimer (Fotuhi et al, 2009; Morris, 2009; Staehelin, 2008).

TS. Thu nhấn mạnh giáo dục, tư vấn và quản lý dinh dưỡng đối với người cao tuổi gồm những nội dung:

- Chương trình giáo dục dinh dưỡng cho những người chăm sóc bệnh nhân Alzheimer có thể thu được các hiệu quả tích cực đối với cân nặng và khả năng nhận thức của bệnh nhân.

- Ngày càng có các bằng chứng về các yếu tố nguy cơ có thể về ăn uống trong việc mắc bệnh Alzheimer và suy giảm nhận thức theo tuổi như là các chất chống oxy hóa, cá, khẩu phần chất béo và B-vitamins (Morris, 2009). Tăng cường chế độ ăn Địa Trung hải hoặc DASH. Khuyến khích ăn quả chín Luyện tập và chế độ ăn giàu chất chống oxy hóa có thể bảo vệ các tổn thương về nhận thức.

- Khuyến khích ăn uống theo giờ thường xuyên đều đặn và chăm sóc miệng. Giảm sự xao nhãng trong bữa ăn.

- Giới thiệu gia đình hoặc những người chăm sóc cho các nhóm hỗ trợ. Các cơ sở chăm sóc dài hạn hoặc nhà dưỡng lão có thể cần tại một số thời điểm nhất định.

- Có thể cần thiết các phương pháp nuôi ăn đặc biệt. Nếu bệnh nhân cần phải ăn bằng thìa nhẹ nhàng mở miệng bệnh nhân.

- Bổ sung dạng lỏng có thể tăng thêm năng lượng và protein mà không quá đắt. Bổ sung các bánh qui giàu năng lượng hoặc bữa ăn nhẹ làm tăng năng lượng khẩu phần và đề cập đến các nhu cầu cần kích thích cảm giác

- Dùng các loại đĩa, thìa không bị vỡ để tránh bị thương.

Nghi Anh