Tại Hội nghị khoa học thường niên lần thứ ba do Tổng hội Y học Việt Nam tổ chức vào tháng 12/2014 vừa qua, TS.BS Nguyễn Thị Thanh Hương- Bộ môn Sinh lý học Đại học Y Hà Nội- trình bày nghiên cứu loãng xương, bệnh phổ biến ở Việt Nam- ảnh hưởng của lối sống và vai trò của hocmon lên mật độ xương. Đề tài đã thu hút sự chú ý của nhiều người.
Đề tài có hai mục tiêu đó là xác định ở mức độ nào thì loãng xương có thể được coi là một vấn đề về y tế công cộng lớn tại Việt Nam, mục tiêu hai là làm rõ mức độ lưu hành của các yếu tố nguy cơ như thiếu hụt vitamin D và các yếu tố quyết định về khối lượng xương khác làm nền tảng để xác định các đối tượng có nguy cơ cao ở nam và nữ người Việt Nam.
Đây là nghiên cứu sử dụng phương pháp mô tả cắt ngang, sử dụng chọn mẫu đa tầng tại các tỉnh phía Bắc Việt Nam ở cả hai khu vực đô thị và nông thôn. Tổng cộng có 612 phụ nữ và 222 đàn ông khỏe mạnh ở độ tuổi từ 13-83 đã được điều tra. Mật độ xương được đo ở đốt sống thắt lưng, cổ xương đùi và toàn bộ vùng hông bằng phương pháp hấp thụ tia X năng lượng kép (DXA). Nồng độ trong huyết thanh của 25-hydroxy vitamin D (25(OH)D), hocmon tuyến cận giáp, estrogen và testosterone được xác định bằng phương pháp định lượng miễn dịch điện hóa phát quang. Dữ liệu về bệnh sử và lối sống cũng được thu thập thông qua phỏng vấn trực tiếp đối tượng. Một nghiên cứu thực nghiệm để định lượng isoflavone ở những loại sữa đậu nành khác nhau cũng được thực hiện bằng phương pháp sắc ký lỏng áp lực cao.
Kết quả nghiên cứu cho thấy lần đầu tiên đã đưa ra được giá trị tham chiếu về mật độ xương đỉnh cho nam giới, nữ giới ở Việt Nam. Những dữ liệu này cho phép tính toán T-scores và chẩn đoán xác định chính xác bệnh loãng xương. Ở phụ nữ, mức độ lưu hành của loãng xương cao hơn các nước trong châu Á; Ở đàn ông mức độ này khá tương đồng. Khi xác định mật độ xương tại cổ xương đùi, tỷ lệ lưu hành của loãng xương ở phụ nữ là 17-23% và đàn ông là 9%. Có đến 37-49% phụ nữ có nguy cơ bị lún xẹp đốt sống thắt lưng và đau do hậu quả của loãng xương ở cột sống. Nghiên cứu cho thấy loãng xương là một vấn đề về sức khỏe cộng đồng quan trọng ở Việt Nam.
Nghiên cứu đã chỉ ra các yếu tố dự báo mật độ xương có ý nghĩa ở nam giới là tuổi, BMI và nồng độ estrogen huyết thanh. Đối với phụ nữ sau mãn kinh, tuổi, cân nặng, khu vực sinh sống (nông thôn hay thành thị) là những yếu tố dự báo quan trọng nhất. Những phụ nữ tiền mãn kinh sống ở thành thị bị loãng xương nhiều hơn những phụ nữ sống ở nông thôn. Nồng độ 25 (OH) D trong huyết thanh có liên quan mật thiết với khối lượng xương ở cả nam và nữ. Tỷ lệ lưu hành của thiếu vitamin D rất cao (ngay cả khi sử dụng ngưỡng thấp là 20mg/mL), ước tính khoảng đạt mức 30% ở nữ giới và 16% ở nam giới. Một yếu tố lưu ý của nghiên cứu là phụ nữ trẻ dưới 30 tuổi nhất là mùa đông, ở thành thị hiện nay quá ít tiếp xúc với ánh nắng mặt trời.
Đối với các loại sữa đậu nành, tổng thành phần isoflavone ở mức thấp, khoảng 60-80mg/L, chỉ có khoảng 10-20% aglycones có hoạt tính sinh học, thấp hơn nhiều so với ngưỡng được cho có hiệu quả tác dụng lên xương. Như vậy, để có hiệu quả bảo vệ xương cần phải uống vài lít sữa đậu nành một ngày.
Nghiên cứu cũng cho thấy dữ liệu có giá trị về mật độ xương đo bằng DXA cho cả hai dòng máy Hologic và Lunar, giúp cải thiện độ chính xác trong chẩn đoán loãng xương và kiểm soát hậu quả loãng xương trên lâm sàng. Nghiên cứu cũng cho thấy trong thực hành lâm sàng, cả hai hocmon sinh dục estrogen và testosterone nên được định lượng ở cả nam và nữ khi bị loãng xương. Đối với cộng đồng, nên đưa ra các thông tin về mối quan hệ giữa các nguy cơ có thể xảy ra với sự suy giảm nồng độ hocmon sinh dục ví dụ như việc hút thuốc lá. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh những hành vi cần khuyến khích khác như dinh dưỡng hợp lý, hoạt động thể lực vừa phải, sống môi trường không ô nhiễm và đầu tư vào các sản phẩm sữa đậu nành cải thiện được thành phần aglycone để giúp ngăn chặn được loãng xương.
Chúng ta biết rằng, loãng xương là hệ quả tự nhiên của quá trình lão hóa đặc biệt ở sau tuổi 50. Việt Nam đang có sự già hóa dân số tăng nhanh với khoảng 9,5 triệu người ở độ tuổi trên 50 vào năm 2014. Do mất xương xảy ra âm thầm và không có triệu chứng ban đầu nên loãng xương chỉ thường được chẩn đoán sau lần bị gãy xương. Điều cần chú ý là loãng xương và gãy xương có thể ngăn ngừa được nếu chúng ta có chẩn đoán sớm hoặc xác định được các yếu tố nguy cơ và đối tượng có nguy cơ.
Quế Lâm