TSBS Trương Tuyết Mai – Trung tâm Ứng dụng Dinh dưỡng, Viện Dinh dưỡng Quốc gia cùng cộng sự đã có báo cáo nghiên cứu “Tình trạng kháng Insulin và hội chứng rối loạn chuyển hóa ở người trưởng thành 40 – 59 tuổi thừa cân béo phì”.
Thiết kế nghiên cứu là nghiên cứu cắt ngang mô tả, được thực hiện từ tháng 9 – 10/2013 ở tất cả đối tượng người trưởng thành 40 – 59 tuổi bị thừa cân, béo phì tại phường Láng Hạ, TP Hà Nội. Nghiên cứu tính chỉ số khối cơ thể BMI theo Tổ chức Y tế thế giới năm 2000, thừa cân béo phì khi BMI > 25 kg/m2; Tỷ số vòng eo/vòng mông được coi là cao khi giá trị này > 0,8 đối với nữ và > 0,9 đối với nam giới. Mỗi người tham gia nghiên cứu, lúc sáng sớm nhịn ăn sáng, lấy 2ml máu, mẫu máu được phân tích các chỉ số đường huyết, insulin, cholesterol, triglyceride, HDL-C, LDL-C tại Bệnh viện. Đối với hội chứng chuyển hóa dựa theo tiêu chuẩn của National Cholesterol Education Progam. ATP III; gồm 3 dấu hiệu trở lên trong 5 dấu hiệu: béo bụng; vòng eo > 90cm đối với nam và > 80cm đối với nữ; Tryglyceride cao (> 1,7mmol/l); HDL-C thấp (< 1mmol/l với nam; < 1,3mmol/l với nữ); Huyết áp tối đa > 130mmHg hoặc huyết áp tối thiểu 85mmHg; Glucose máu khi đói lớn hơn 6,1mmol/l. Đối với xác định chỉ số kháng insulin HOMA-IR tính theo công thức: Glucose máu lúc đói (mmol/l) x Insulin máu lúc đói (µU/L) chia cho 22,5. Áp dụng ngưỡng HOMA-IR > 1,7 để đánh giá cao đối với người Việt Nam.
Kết quả nghiên cứu, có 312 người tham gia nghiên cứu, tuổi trung bình là 49,6; tỷ lệ nam giới chiếm 46,8%; nữ giới chiếm 53,2%. Về chỉ số BMI, vòng eo (nam), huyết áp tâm trương, nồng độ tryglyceride máu ở nhóm 50 – 59 tuổi cao hơn so với nhóm 40 – 49 tuổi (p<0,05). Chung cho cả 2 nhóm tuổi, nồng độ trung bình của glucose máu là 6,4mmol/l, cholesterol là 5,2mmol/l, HDL-C là 1,1mmol/l và LDL-C là 3,0mmol/l.
Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy nồng độ Insulin và chỉ số kháng Insulin HOMA-IR có xu hướng tăng theo tuổi, ở nhóm 50 – 59 tuổi cao hơn so với nhóm 40 – 49 tuổi (p<0,05). Chỉ số kháng Insulin HOMA-IR ở mức trung bình 2,7 + 1,9. Khi áp dụng ngưỡng HOMA-IR là 1,7, kết quả định lượng nghiên cứu có chỉ số HOMA-IR cao hơn 1,7 là 64,7%; ở nhóm 50 – 59 tuổi tỷ lệ này cao hơn so với nhóm 40 – 49 tuổi (p<0,05). Xem xét các tỷ lệ tăng huyết áp, tỷ lệ tăng tryglyceride máu, tỷ lệ giảm HDL- cholesterol và tỷ lệ rối loạn đường huyết đều có xu hướng tăng lên từ nhóm tuổi 40 – 49 đến nhóm 50 – 59. Ở nhóm thừa cân, béo phì 40 – 49 tuổi có tỷ lệ tăng huyết áp trung bình là 47,4%; tỷ lệ tăng tryglyceride là 67,7%; tỷ lệ giảm HDL- cholesterol là 71,3% và tỷ lệ rối loạn đường huyết lúc đói là 64,4%.
Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy có tới 61,3% người trưởng thành thừa cân, béo phì bị mắc hội chứng rối loạn chuyển hóa, trong đó có 29% đối tượng có đủ 4/5 tiêu chuẩn và 11,3% đối tượng có đủ cả 5 tiêu chuẩn. Tỷ lệ mắc hội chứng chuyển hóa cũng tăng theo tuổi; nhóm tuổi 40 – 49 là 56,1% và nhóm 50 – 59 tuổi là 66,8%. Về thói quen ăn uống của đối tượng nghiên cứu cho thấy, có tới 55,4% đối tượng thường xuyên ăn thức ăn chiên, rán, xào; gần 70% đối tượng có thói quen ăn vặt; 54,5% đối tượng ăn nhanh hơn so với mọi người trong gia đình; có 45,5% thường xuyên ăn đồ ngọt. Về hoạt động thể lực chỉ có ¼ đối tượng có hoạt động thể lực tích cực trên 60 phút ngày; Đối với năng lượng khẩu phần có 9,0% đối tượng vượt quá so với nhu cầu khuyến nghị; lượng chất xơ khẩu phần thấp hơn rất nhiều so với khuyến nghị là 20 – 22 gram chất xơ khẩu phần/ngày đối với tuổi trưởng thành.
Theo tác giả nghiên cứu, hội chứng chuyển hóa có liên quan tới tình trạng đề kháng Insulin. Ở người có đề kháng Insulin, glucose không thể vào tế bào một cách dễ dàng. Cơ thể phản ứng bằng cách sản xuất nhiều hơn các Insulin (thường là loại kém phẩm chất) để giúp glucose vào tế bào. Kết quả là nồng độ Insulin tăng cao trong máu. Tình trạng này đôi khi dẫn đến đái tháo đường khi tuyến tụy không có khả năng tiết đủ Insulin để điều chỉnh đường huyết về mức bình thường. Nồng độ Insulin máu tăng lên sẽ làm tăng tryglyceride máu và các chất béo khác. Tất cả các yếu tố đó ảnh hưởng đến thận và làm cho huyết áp cao hơn lên. Tất cả các tác hại do hiện tượng kháng Insulin gây ra trên đây gây ra nguy cơ mắc bệnh tim mạch, đột quỵ, đái tháo đường và các bệnh khác. Các bất thường về chuyển hóa khi kết hợp với nhau sẽ thúc đẩy tình trạng sinh xơ vữa rất mạnh dẫn đến hình thành và phát triển các mãng xơ vữa trong lòng mạch từ đó gây nên những biến cố tim mạch. Đề kháng Insulin/tăng Insulin và những rối loạn chuyển hóa Insulin có tương quan với sự xuất hiện các thành phần của hội chứng chuyển hóa và làm giảm chức năng của hệ tiêu sợi huyết ngay cả khi không có đái tháo đường. Việc thừa cân, béo phì làm tăng tình trạng kháng Insulin và điều này dẫn đến các rối loạn chuyển hóa như glucose máu và lipit máu.
Các thói quen sống lành mạnh tác động tích cực đến phòng và điều trị hội chứng chuyển hóa, một trong thói quen đó là tập thể dục thường xuyên, đều đặn, giúp phòng ngừa tăng khả năng dung nạp glucose, tăng tính nhạy cảm Insulin, giúp giảm thiểu các yếu tố nguy cơ mắc các bệnh lý tim mạch và béo phì, đái tháo đường typ2. Chế độ hoạt động thể lực hợp lý phối hợp chặt chẽ với thực đơn được kiểm soát là một phương pháp an toàn và hiệu quả để phòng chống đái tháo đường và hội chứng chuyển hóa.
TS Trương Thị Tuyết Mai có khuyến nghị là cần có giáo dục truyền thông về các biện pháp tích cực thay đổi lối sống, vận động, lựa chọn thực phẩm phù hợp, kiểm soát cân nặng và vòng eo đối với người trưởng thành nhằm phòng chống tình trạng kháng Insulin và hội chứng rối loạn chuyển hóa ở người trưởng thành thừa cân, béo phì.
Hữu Tráng