Theo báo cáo Cục An toàn thực phẩm Bộ Y tế, giai đoạn 2007-2012 trong cả nước trung bình mỗi năm có khoảng 180 vụ ngộ độc thực phẩm, trong đó ngộ độc do độc tố tự nhiên chiếm gần 20%. Trong nhóm ngộ độc do độc tố tự nhiên có tới 57% là ngộ độc do ăn nấm độc.
Tỷ lệ tử vong ở người bị ngộ độc thực phẩm chung khoảng 0,7%, trong đó riêng đối với nhóm ngộ độc do ăn nấm độc chiếm khoảng 9,7%. Điều này cho thấy tỷ lệ tử vong do ăn phải nấm độc trong các vụ ngộ độc thực phẩm so với tỷ lệ các vụ ngộ độc thực phẩm chung cao gấp 14 lần. Ngộ độc do ăn phải nấm độc hay xảy ra ở các tỉnh miền núi, những địa phương người dân có thói quen ăn nấm rừng, điều kiện kinh tế xã hội còn nhiều khó khăn.
Năm 2014, nhóm tác giả nghiên cứu Cao Văn Trung cùng cộng sự Cục An toàn vệ sinh thực phẩm – Bộ Y tế, Trường Đại học Y Hà Nội và Học viện Quân Y tiến hành nghiên cứu đề tài “Thực trạng kiến thức, thực hành, nhận biết và phòng chống ngộ độc nấm của người dân tỉnh Sơn La”. Nghiên cứu được báo cáo tại Hội nghị khoa học An toàn vệ sinh thực phẩm lần thứ 8 tại thành phố Nha Trang vào tháng 4/2017.
Theo tác giả nghiên cứu Cao Văn Trung, Sơn La là tỉnh miền núi vùng Tây Bắc, địa hình chia cắt phức tạp, núi đá cao xen lẫn đồi, thung lũng, lòng chảo. Tỉnh có nhiều đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn. Sơn La là tỉnh có nhiều vụ xảy ra ngộ độ do ăn phải nấm độc và có số người tử vong rất cao.
Các vụ ngộ độc do ăn phải nấm độc xuất hiện ở tấc cả các huyện, thị của tỉnh Sơn La. Nghiên cứu được thực hiện đối với người dân sống tại các xã của các huyện tỉnh Sơn La đã từng xảy ra ngộ độc do ăn phải nấm độc. Đặc điểm nghiên cứu tại 25 xã, thời gian nghiên cứu từ tháng 6-12/2014.
Theo phân tích nghiên cứu của tác giả Cao Văn Trung, có 750 người dân/750 hộ gia đình tham gia nghiên cứu, trung bình có 30 hộ gia đình/xã nghiên cứu. Nhóm tuổi 30-55 tuổi đối tượng nghiên cứu chiếm gần 67%, nam giới chiếm gần 67%, đồng bào Thái chiếm 81%, các dân tộc khác thấp hơn chỉ chiếm 19%. Về trình độ học vấn, 75% đối tượng nghiên cứu có trình độ dưới trung học phổ thông, nghề nghiệp nông dân chiếm 84%.
Kết quả khảo sát kiến thức đúng về an toàn thực phẩm có 62% có kiến thức đúng, đầy đủ. Các nội dung như định nghĩa, nguồn gốc, nhận dạng, vị trí mọc, đặc điểm vị trí mọc, kiểu mọc của nấm độc thì cao nhất là biết nguồn gốc nấm độc với tỷ lệ 82,7%. Thấp nhất là tỷ lệ biết về đặc điểm vị trí mọc chỉ có 25,7%; kiểu mọc của nấm độc đối tượng nghiên cứu hiểu đúng chỉ chiếm 38,9%.
Nhận dạng được nấm độc của đối tượng nghiên cứu có tỷ lệ 52,2%. Kết quả khảo sát cho thấy có hơn một nửa đối tượng nghiên cứu biết về loại nấm và màu sắc loại nấm gây độc tại tỉnh Sơn La; tuy nhiên chỉ có 28% đối tượng nghiên cứu biết mùa xuân là mùa mọc nhiều loại nấm độc. Tỷ lệ đối tượng nghiên cứu có kiến thức đúng là độc tố nấm không giảm khi nấu kỹ hoặc bảo quản là 55%. Tác giả nghiên cứu Cao Văn Trung lưu ý chỉ có 19% đối tượng nghiên cứu có kiến thức đúng, đầy đủ về nấm độc. Về thái độ, có 73% đối tượng nghiên cứu tự tin cho rằng mình có kinh nghiệm nhận biết nấm độc, 80% đối tượng nghiên cứu hái nấm trên rừng hoặc khi làm nương rẫy. Có 66% đối tượng nghiên cứu cho rằng sử dụng nấm mọc tự nhiên có nguy cơ bị ngộ độc, nhưng vẫn có 34% vẫn sử dụng dù có nghi nghờ đó là nấm độc. Có 78% đã từng biết thông tin có người tử vong do ăn phải nấm độc tự nhiên.
Kết quả nghiên cứu cũng cho biết có 67% đối tượng nghiên cứu sử dụng kinh nghiệm dân gian từ cách gây nôn cho những người ngộ độc nấm; 78% mô tả dấu hiệu nghi nghờ ngộ độc nấm là nôn mửa, đau bụng, ỉa chảy hoặc rối loạn tâm thần.
Tác giả nghiên cứu Cao Văn Trung kiến nghị cần tăng cường công tác truyền thông phòng chống ngộ độc nấm cho người dân, đặc biệt là người dân tộc thiểu số ở các vùng sâu, vùng xa, cả ở nam giới và nữ giới; không phân biệt trình độ văn hóa. Sử dụng các kênh loa, đài truyền thanh, hội họp tại địa phương nhất là vào những tháng mưa, mùa Xuân, mùa thu vì đây là những thời kỳ nấm độc mọc nhiều trên rừng, đồi, nương rẫy và là lúc người dân có thói quen đi rừng, đi nương thu hái, sử dụng nấm.
Đối với sản phẩm truyền thông phòng chống ngộ độc nấm tác giả nghiên cứu kiến nghị cần sử dụng nhiều hình ảnh trực quan sinh động, hình ảnh chân thực, chính xác các loại nấm độc có mặt tại tỉnh Sơn La, cung cấp các tài liệu, hướng dẫn đến người dân về kiến thức nấm độc, trước khi sử dụng nấm tự nhiên, nhận biết được các loại nấm độc thường gặp và có hành vi loại bỏ nấm độc không sử dụng làm thực phẩm.
Cần tổ chức các lớp tập huấn phòng ngừa, xử trí ngộ độc nấm độc cho cán bộ y tế tuyến cơ sở và người dân qua đó góp phần xử trí đúng kịp thời khi có tình trạng ngộ độc nấm độc xảy ra.
Hữu Cao