Tại lớp tập huấn phối hợp giữa Bệnh viện Lão khoa Trung ương với Sở Y tế tỉnh Khánh Hòa tháng 12/2016, PGS.TS Vũ Thị Thanh Huyền đã trình bày chuyên đề “Các yếu tố nguy cơ gây ngã trên người cao tuổi”.
Theo TS.Huyền, ngã là một sự kiện khiến cho một người tiếp xúc một cách không chủ đích trên mặt đất, sàn nhà hoặc một bề mặt thấp hơn, có hoặc không có mất ý thức hoặc chấn thương. Theo báo cáo các nghiên cứu có 20-30% người cao tuổi (NCT) lo lắng bị ngã; 35 - 40% người trên 65 tuổi ngã mỗi năm; những NCT ngã 2-3 lần có nguy cơ bị ngã cao; 10-20% các trường hợp ngã gây ra các chấn thương nghiêm trọng. Khoảng 1/3 những trường hợp ngã ở NCT dẫn đến chấn thương cần chăm sóc y tế; ngã là nguyên nhân gây ra chấn thương sọ não hàng đầu; đàn ông ngã gây ra tử vong cao hơn so với nữ giới.
Nguyên nhân NCT hay bị ngã do có những nguy cơ dẫn đến mất thăng bằng; các yếu tố liên quan đến sức khỏe tổng quát yếu; mắc bệnh đái tháo đường; viêm khớp, loãng xương, đột quỵ, tiểu không tự chủ; cứng khớp, yếu cơ; do sử dụng thuốc; các giác quan nghe, nhìn, cảm nhận kém; rối loạn cân bằng và dáng đi; suy giảm nhận thức, trí nhớ, giảm tập trung, chứng mất trí; trầm cảm. Một số nguyên nhân do yếu tố hành vi như tập thể dục, giày dép; sử dụng rượu, dinh dưỡng, lượng dịch trong cơ thể, cảm giác sợ ngã. Khi sợ ngã, NCT đi rất chậm; đi từng bước nhỏ; hạn chế di chuyển. Càng bị động, ít di chuyển, giảm sức cơ và độ bền càng tăng nguy cơ ngã. Yếu tố nguy cơ về nhận thức gây ngã là mất tập trung; sa sút trí tuệ; thống kê cho thấy có 60% NCT ngã ở nhà, 30% ngã ở khu vực công cộng và 10% ngã ở cơ sở chăm sóc sức khỏe. Các yếu tố nguy cơ ở nhà như bừa bộn; ánh sáng kém; thiếu tay vịn, các vật dụng khó tiếp cận, có chướng ngại trên lối đi. Nơi công cộng vỉa hè hư hỏng, không có thanh vịn tay, lối đi dốc ở vỉa hè.
Theo TS.Huyền để phòng tránh ngã, NCT cần luôn mang kính, đeo kính, đeo máy trợ thính, bật đèn khi trời tối trước khi di chuyển; khi đứng dậy để đi, NCT cần ngồi trên giường một lúc trước khi đứng dậy; dậy từ từ chắc chắn đứng vững trước khi di chuyển; sử dụng dụng cụ trợ giúp đi lại đúng cách; nếu có bất kỳ trở ngại cần thông báo với nhân viên y tế để có phương pháp xử lý kịp thời. Dụng cụ hỗ trợ đi lại cần được để gần NCT mọi lúc mọi nơi. Khi đi vệ sinh, NCT đừng vội vã vào nhà vệ sinh, nếu có vấn đề về bàng quang, ruột cần thông báo với nhân viên y tế. Một khi NCT cảm thấy chóng mặt, đứng không vững cần báo ngay nhân viên y tế; yêu cầu giúp đỡ, đừng cố gắng đứng dậy hay đi lại nếu thấy chóng mặt. Về giày dép, NCT cần mang cỡ vừa vặn, có đế chống trượt; giày an toàn hơn so với dép; không nên đi vớ mà không có giày; trong trường hợp có vấn đề về bàn chân cần đi khám bác sĩ để điều trị ngay.
Trong ăn uống, NCT cần có chế độ ăn cân bằng, uống nhiều nước, đặc biệt khi trời nắng nóng. Nên ăn uống theo tư vấn chuyên viên dinh dưỡng, nếu NCT có vấn đề với việc nhai, nuốt, mất cảm giác ngon miệng cần báo ngay cho nhân viên y tế. TS. Huyền lưu ý NCT cần duy trì hoạt động nhưng phải an toàn tránh rủi ro té ngã; nên tập luyện theo chỉ định của nhân viên y vật lý trị liệu hoặc bác sĩ; môn thái cực quyền và đi bộ rất hiệu quả trong giảm té ngã.
Trong điều trị, vitamin D rất cần thiết để giữ cho xương NCT khỏe mạnh. Mỗi ngày cần dành 20 phút sưởi nắng dưới ánh nắng mặt trời, nếu không nhận được đủ ánh nắng mặt trời nên bổ sung thêm vitamin D. Có thể sử dụng miếng bảo vệ xương hông cho những người có cơ và xương yếu hoặc những người đã ngã nhiều lần, miếng bảo vệ này được thiết kế nhét vào túi quần lót. Nếu sử dụng thuốc cần uống theo chỉ định của bác sĩ. Một khi bị ngã NCT cần bình tĩnh, cân nhắc xem có cố gắng đứng dậy được không; nếu không cố gắng giữ ấm; tạo ra tiếng động lớn để gọi sự giúp đỡ, thông báo cho mọi người bị ngã cho dù không bị đau.
TS.Huyền lưu ý đối với NCT khi gãy xương, can xương liền khó; mỗi năm sức cơ NCT giảm nên dễ mất thăng bằng. Đối với người có bệnh đái tháo đường nguy cơ ngã tăng lên hơn 15 lần; tại Bệnh viện có test xem sức cơ lực tay; khả năng mất cơ, teo cơ. Thường để NCT đi bộ 4 mét quan sát lực đi để xác định nguy cơ ngã. Tập thể dục tốt nhưng lưu ý tăng cường sức cơ nên có thể làm giảm mất cơ, cơ giảm mỡ tăng. Test sàng lọc nguy cơ ngã thường dùng là test “up and go” xem có rối loạn dáng đi trong 20 giây, NCT cần sàng lọc xem có hạ huyết áp tư thế đứng, khi thay đổi tư thế đột ngột. NCT thường cảm giác khát nước giảm, vì vậy nên nhắc uống đủ nước. Sử dụng từ 5 thuốc trở lên là nhiều đối với NCT, vì vậy những thuốc không cần thiết nên cắt giảm, lưu ý thuốc seduxen làm tăng 5-6 lần nguy cơ té ngã ở NCT.
Tường Huân