Trong sức khỏe tâm thần ở người già, rối loạn thường gặp “trạng thái trầm cảm”. Báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới cho thấy trầm cảm chiếm tỷ lệ từ 3-5% dân số và tỷ lệ này khá cao ở người già với 9,2%.
Từ tháng 12/2013 đến tháng 12/2014, nhóm tác giả nghiên cứu Nguyễn Văn Dũng và cộng sự Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai thực hiện nghiên cứu mô tả và theo dõi bệnh nhân báo cáo đề tài “Một số tác dụng không mong muốn của Amitriptyline trong điều trị rối loạn trầm cảm ở người cao tuổi”. Đối tượng nghiên cứu là tất cả bệnh nhân từ 60 tuổi trở lên, đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán theo ICD-10, có triệu chứng rối loạn trầm cảm điều trị tại Viện Sức khỏe Tâm thần.
BS.Dũng báo cáo có 48 bệnh nhân đủ điều kiện được mời tham gia nghiên cứu; 15 bệnh nhân nam (31,3%), 33 bệnh nhân nữ (68,7%). Trong 48 bệnh nhân được điều trị bằng thuốc Amitriptyline có 28 bệnh nhân được sử dụng liều 50mg ngay từ đầu và nhóm này chiếm tỷ lệ 58,3%. Đa số bệnh nhân được bắt đầu sử dụng thuốc ở liều 25-50mg, có 41 bệnh nhân chiếm tỷ lệ 85,4%; rất ít bệnh nhân được sử dụng liều 100-150mg/ngày. Liều ban đầu trung bình của 2 nhóm nam và nữ là 50,5mg; trong đó nam giới dùng liều trung bình là 55,33 mg; nữ giới có liều trung bình là 49,24mg. Tác giả nghiên cứu lưu ý, việc sử dụng thuốc nên từ liều thấp sau đó tăng dần liều. Các nghiên cứu khác cho kết quả tác dụng của thuốc và tác dụng không mong muốn của Amitriptyline đều ở liều từ 25-75mg.
Về liều duy trì, BS.Dũng cho biết, có 48 bệnh nhân được điều trị duy trì bằng Amitriptyline, 27 bệnh nhân dược sử dụng liều duy trì 50mg/ngày chiếm tỷ lệ 56,2%. Đa só bệnh nhân được duy trì ở liều 50-75mg/ngày, nhóm này có 38 bệnh nhân chiếm 79,1% liều duy trì trung bình cả 2 giới là 66,67mg; trong đó nam giới là 80mg cao hơn so với nữ giới có liều duy trì là 60,61mg.
Về tác dụng không mong muốn trên hệ cholinergic của Amitriptyline báo cáo nghiên cứu cho thấy có 23% có biểu hiện các triệu chứng. Về khô miệng có 09 bệnh nhân chiếm 18,8%; táo bón có 01 bệnh nhân; 06 bệnh nhân bí tiểu; 01 bệnh nhân nhìn mờ. Về mức độ khô miệng, từ cảm giác khô khi ăn, nuốt đến cảm giác không tiết được nước bọt, bệnh nhân nữ bị khô miệng nhiều hơn bệnh nhân nam. Có 07 bệnh nhân bị táo bón sau khi sử dụng Amitriptyline và đều là bệnh nhân nữ. Bệnh nhân không đi ngoài 3-4 ngày sau khi dùng thuốc. Đối với 06 bệnh nhân bí tiểu có 05 bệnh nhân nữ. Mức độ bí tiểu thay đổi từ cảm thấy rất khó đi tiểu đến bí tiểu hoàn toàn, có 02 bệnh nhân bí tiểu hoàn toàn (không đi tiểu được, khám có cầu bàng quang ở vùng hạ vị), xử trí phải đặt sond bàng quang để dẫn lưu nước tiểu. Ở bệnh nhân nhìn mờ, bệnh nhân không có tiền sử bệnh lý mắt, khám chuyên khoa mắt không phát hiện tổn thương.
Đối với tim mạch, BS.Dũng cho biết với liều sử dụng trên đối tượng nghiên cứu từ 25-150mg nhịp tim trung bình của các bệnh nhân là 90,6 lần/phút; nam giới là 88,8 lần/phút và nữ giới là 91,58 lần/phút. Tác giả khuyến cáo việc theo dõi nhịp tim có ý nghĩa quan trọng hơn xác định nồng độ Amitriptyline trong máu đối với việc chẩn đoán sảng do kháng cholinergic do sử dụng Amitriptyline. Huyết áp tâm thu trung bình của bệnh nhân khi sử dụng thuốc Amitriptyline là 103,75mmHg; nam giới là 106,3mmHg, nữ giới là 102,58 mmHg. Huyết áp tâm trương trung bình là 63,96mmHg. Có 06 bệnh nhân bị hạ huyết áp tâm thu khi sử dụng thuốc Amitriptyline.
Tác giả báo cáo có 02 bệnh nhân có block nhĩ thất, nhịp tim trung bình sau điều trị tăng hơn so với trước điều trị. Trong 02 bệnh nhân bị nhịp nhanh xuất hiện vào giờ thứ 78 và 168 (ngày thứ 3 và ngày thứ 7 sau khi dùng Amitriptyline). Có 02 bệnh nhân xuất hiện block nhánh xuất hiện vào thời điểm 30 và 48 giờ sau khi dùng thuốc.
BS.Nguyễn Văn Dũng có khuyến nghị, cần khám lâm sàng tỷ mỉ nhằm loại trừ các bệnh lý cơ thể người cao tuổi trước khi chỉ định điều trị thuốc Amitriptyline và coi việc ghi điện tim là xét nghiệm bắt buộc cho tất cả người bệnh trước khi sử dụng thuốc Amitriptyline. Hạ huyết áp theo tư thế là 95,33 giờ sau khi dùng thuốc, sớm nhất là 24 giờ, muộn nhất là 168 giờ.
Tại Việt Nam có nhiều nghiên cứu điều trị rối loạn trầm cảm ở người cao tuổi nhưng chưa có nghiên cứu nào mô tả về tác dụng không mong muốn của thuốc chống trầm cảm Amitriptyline.
Anh Huy