Theo PGS TS Phan Thị Thu Hương – Phó Cục trưởng Cục phòng chống HIV/AIDS – Bộ Y tế, kể từ trường hợp nhiễm HIV đầu tiên được phát hiện tại Việt Nam vào tháng 12/1990, hiện cả nước có trên 200.000 người nhiễm HIV còn sống, lũy tích đến nay có trên 100.000 người tử vong do AIDS.
Ngày 20/11/2019, Bộ Y tế đã ban hành Quyết định số 5456/QĐ-BYT về việc ban hành “Hướng dẫn điều trị và chăm sóc HIV/AIDS”; Quyết định này thay thế Quyết định số 5418/QĐ-BYT ngày 1/12/2017 của Bộ Y tế và Quyết định số 6250/QĐ-BYT ngày 16/10/2018.
Thực tế cho thấy, qua quá trình chẩn đoán, điều trị HIV/AIDS, cập nhật những khuyến cáo mới của Tổ chức y tế thế giới; tiêu chuẩn điều trị thuốc ARV từ chỗ phụ thuộc tế bào CD4 dưới 200 tế bào/ mm3 và giai đoạn lâm sàng đã chuyển sang điều trị ARV ngay khi được phát hiện nhiễm HIV. Theo báo cáo của Cục phòng chống HIV/AIDS, đến hết tháng 9/2019, cả nước đang điều trị thuốc ARV cho trên 142.000 người nhiễm HIV, tăng gần 280 lần so với năm 2004; trung bình mỗi năm có trên 10.000 người nhiễm HIV được đưa vào điều trị ARV; số ngày chờ từ khi đăng ký điều trị cho đến khi được điều trị ARV đã giảm từ trên 350 ngày năm 2011 xuống còn không ngày vào năm 2018. Người nhiễm HIV đã được đưa vào điều trị ARV trong ngày với thời gian từ khi có xét nghiệm sàng lọc HIV dương tính cho đến khi được khẳng định nhiễm HIV và điều trị ARV có những cơ sở y tế chỉ còn 6,5 giờ. Việc cấp phát thuốc ARV tối đa cho bệnh nhân HIV/AIDS 90 ngày sử dụng đã được thực hiện cho những người nhiễm điều trị thuốc ARV ổn định.
Ông Kidong Park – Trưởng đại diện Tổ chức y tế thế giới (WHO) tại Việt Nam cho biết,Việt Nam là một trong số rất ít các quốc gia trong khu vực Thái Bình Dương có tốc độ tăng bao phủ đáng kể thuốc ARV, Việt Nam là quốc gia tích cực, nhiều sáng tạo trong việc giúp bệnh nhân HIV/AIDS tiếp cận điều trị ARV. Mô hình cung cấp dịch vụ gồm xét nghiệm HIV, điều trị ARV, điều trị Methadone đã phủ rộng toàn quốc; cách tiếp cận đưa dịch vụ đến gần dân, giúp người bệnh tiếp cận dễ dàng, giảm chi phí và thời gian đi lại cho người bệnh, đảm bảo những người sống ở vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa.
Theo báo cáo, chất lượng điều trị ARV được nâng cao dần qua từng năm; kết quả xét nghiệm tải lượng virút trong 3 năm gần đây cho thấy duy trì cao liên tục qua các năm. Kết quả 9 tháng đầu năm 2019 có 96% người bệnh điều trị thuốc ARV được xét nghiệm có kết quả tải lượng virút dưới ngưỡng ức chế (nhỏ hơn 1000 bản sao/ml máu) và gần 95% người bệnh có tải lượng HIV dưới ngưỡng phát hiện (nhỏ hơn 200 bản sao/ml máu). Theo kết quả nhiều nghiên cứu, khi điều trị ARV hàng ngày, đạt được và duy trì tải lượng virút ở mức không phát hiện thì không có nguy cơ lây truyền HIV qua đường tình dục cho bạn tình có HIV âm tính. Điều này có nghĩa tại Việt Nam, có 95% người nhiễm HIV điều trị ARV hiện nay không làm lây truyền HIV qua quan hệ tình dục cho bạn tình của họ. Kết quả này rất quan trọng, người được chẩn đoán nhiễm HIV sống tích cực, tiếp cận sớm với dịch vụ điều trị và tuân thủ điều trị, xét nghiệm tải lượng HIV định kỳ, đồng thời người cung cấp dịch vụ, cộng đồng cũng không phải lo sợ, không còn kỳ thị và phân biệt đối xử với người nhiễm HIV/AIDS.
Về tỷ lệ kháng thuốc tại Việt Nam, các đánh giá cho thấy có mức độ thấp, năm 2017 HIV kháng thuốc khi bắt đầu điều trị ARV thấp dưới 5%; HIV kháng thuốc mắc phải sau 12 tháng điều trị ARV là 3%; sau 48 tháng điều trị là 3,4%.
Để bảo đảm điều trị ARV bền vững trong bối cảnh các nguồn tài trợ cắt giảm, Việt Nam đã và đang chuyển đổi thay thế từ nguồn viện trợ sang nguồn quỹ bảo hiểm y tế. Bà Marie Odile – Giám đốc chương trình phối hợp của Liên Hợp Quốc về HIV/AIDS (UNAIDS) tại Việt Nam nhận xét, Việt Nam đang chứng minh cho Châu Á – Thái Bình Dương một cách thức mới để tiến lên phía trước, đó là đưa điều trị ARV vào bảo hiểm y tế, đây là điểm quan trọng đối với mục tiêu chăm sóc sức khỏe toàn dân. Có thể Việt Nam sẽ gặp nhiều thách thức trong việc tiếp tục mở rộng quy mô, nhưng phải làm tất cả để toàn bộ người nhiễm HIV/AIDS đều được tiếp cận dịch vụ chăm sóc, điều trị ARV.
Theo PGS.TS Nguyễn Hoàng Long – Cục trưởng Cục phòng chống HIV/AIDS, trong tổng số 142.000 bệnh nhân đang điều trị ARV, Việt Nam đã chuyển đổi thành công trên 42.000 bệnh nhân chỉ trong có 6 tháng; từ tháng 3/2019 đến tháng 9/2019, Việt Nam tiếp tục thực hiện chuyển đổi sang bảo hiểm y tế theo lộ trình cắt giảm của thuốc viện trợ, khi không còn viện trợ bệnh nhân vẫn tiếp tục được điều trị thuốc ARV đầy đủ và liên tục.
Một thách thức lớn của Việt Nam hiện nay là đưa người nhiễm HIV vào điều trị ARV sớm; đảm bảo là nhóm quan hệ tình dục với nam, người chuyển giới nữ, người tiêm chính ma túy tiếp cận được các dịch vụ dự phòng và điều trị ARV; kết quả nghiên cứu của Trường Đại học Y Hà Nội cho thấy không can thiệp thì 100 người nam quan hệ tình dục đồng giới sau một năm sẽ có 7 người nhiễm HIV. Việt Nam đang tiếp tục đẩy mạnh chương trình điều trị dự phòng trước phơi nhiễm HIV bằng thuốc ARV (PrEP), hiệu quả dự phòng nếu tuân thủ tốt lên đến 95-97% cho những nhóm quan hệ tình dục với nam, người chuyển giới nữ và những nhóm đối tượng khác./.
Hữu Lai