Thai ngoài tử cung (TNTC) là trường hợp mà trứng đã thụ tinh được cấy và làm tổ ở ngoài vị trí bình thường là buồng nội mạc tử cung, thường gặp nhất là trong ống dẫn trứng, bởi vậy cũng thường được gọi là thai trong ống dẫn trứng (hay vòi Fallope). Tuy vậy, TNTC có thể gặp ở các vị trí khác như: buồng trứng, cổ tử cung, và ổ bụng. TNTC gặp ở tỷ lệ khoảng 1% - 2% tất cả các trường hợp mang thai.
Đa số các trường hợp TNTC không thể phát triển bình thường bên ngoài tử cung và kết quả thông thường là phôi hay thai nhi bị chết hoặc gây ra nguy cơ lớn nhất của TNTC là chảy máu trong ở nhiều mức độ khác nhau cho người mang thai. Trước thế kỷ 19, tỷ lệ tử vong của TNTC vượt quá 50%. Đến cuối thế kỷ 19, tỷ lệ tử vong giảm xuống còn 5% nhờ can thiệp phẫu thuật. Các thống kê cho thấy với các tiến bộ hiện nay trong phát hiện sớm, tỷ lệ tử vong được giảm xuống dưới 5/10.000. Tỷ lệ tử vong của TNTC được cải thiện dù cho tỷ lệ mắc TNTC cũng gia tăng. TNTC vẫn là nguyên nhân hàng đầu của tử vong có liên quan đến thai nghén trong 3 tháng đầu.
Theo các chuyên gia sản khoa, ba dấu hiệu và triệu chứng kinh điển của thai ngoài tử cung là đau bụng, không có các kỳ kinh nguyệt (amenorrhea) và chảy máu âm đạo hoặc chảy máu từng lúc, không liên tục (spotting). Tuy nhiên, chỉ có khoảng 50% phụ nữ là có đầy đủ tam chứng nói trên.
Có khi người phụ nữ có thể không biết là mình có thai. Các dấu hiệu điển hình này gặp trong TNTC vỡ (kèm theo chảy máu trong ở nhiều mức độ khác nhau) hoặc TNTC không vỡ. Các dấu hiệu và triệu trứng của TNTC điển hình gặp 6 - 8 tuần sau kỳ kinh nguyệt bình thường cuối cùng nhưng chúng có thể gặp muộn hơn nếu TNTC không nằm trong vòi Fallope, có thể muộn đến tuần thứ 14. Các triệu trứng khác của mang thai (ví dụ, buồn nôn, căng khó chịu ở vú …) cũng có thể gặp ở TNTC. Mệt mỏi, chóng mặt và cảm giác muốn ngất là các dấu hiệu của chảy máu trong nghiêm trọng và huyết áp thấp do TNTC bị vỡ, cần được chú ý chăm sóc y tế ngay lập tức. Không may là, một số nhỏ phụ nữ bị TNTC chảy máu không nhận biết là họ có các triệu chứng của TNTC. Chẩn đoán bị muộn cho đến khi người phụ nữ bị sốc (ví dụ huyết áp thấp, yếu mệt, mạch nhanh, da tái và lẫn lộn) và thường được đưa đến khoa cấp cứu. Tình trạng này là một cấp cứu y khoa thực sự.
Đối với các yếu tố nguy cơ của thai ngoài tử cung, các chuyên gia sản khoa lưu ý:
• Tuổi: TNTC có thể gặp ở mọi phụ nữ, mọi lứa tuổi, những người từng rụng trứng và có quan hệ với đàn ông. Hay gặp nhất ở nữ giới tuổi 35-44.
• Bệnh sử: Yếu tố rủi ro lớn nhất là cho người trước đó đã từng bị TNTC.
• Vòi Fallope có các bất thường bẩm sinh hay bị hư hại về cấu trúc do một phẫu thuật phụ khoa trước đó, ví dụ như mổ triệt sản vòi (tubal sterilization) hay đã mổ khôi phục lại (tubal reconstruction).
• Các nhiễm trùng, ví dụ viêm nhiễm tiểu khung gây ra bởi các vi khuẩn lây nhiễm qua đường tình dục như vi khuẩn Chlamydia trachomatis, vi khuẩn lậu Neisseria gonorrhoeae … Nhiễm trùng có thể gây ra TNTC do làm tổn thương hay làm tắc các vòi Fallope. Ngoài ra, mặt trong các ống dẫn trứng được lót bởi niêm mạc có những lông nhỏ gọi là các cilia, các lông này quan trọng trong việc chuyển trứng từ buồng trứng qua vòi Fallope về đến tử cung; khi các lông này bị tổn thương do nhiễm trùng sẽ cản trở việc chuyên chở trứng, trứng thụ tinh có thể nằm lại vòi gây thai lạc chỗ.
• Nhiều bạn tình. Làm tăng nguy cơ nhiễm trùng tiểu khung với tăng nguy cơ thai lạc chỗ.
• Các bệnh phụ khoa. Ví dụ viêm nội mạc tử cung (endometriosis), các u xơ (fibroid tumors) hay mô sẹo tiểu khung (các dính chặt tiểu khung) có thể làm hẹp các vòi và cản trở việc di chuyển trứng, do đó làm tăng nguy cơ thai lạc chỗ.
• Sử dụng các dụng cụ đặt trong tử cung (intrauterine devices - IUD). Khoảng một nửa số ca mang thai có sử dụng dụng cụ bị tụt ra ngoài tử cung. Tuy vậy, tổng số phụ nữ có thai khi sử dụng dụng cụ là vô cùng thấp. Do đó, tổng số ca thai lạc chỗ liên quan đến dụng cụ là rất thấp.
• Hút thuốc. Hút thuốc quanh thời gian thụ thai cũng làm tăng nguy cơ thai lạc chỗ, nhất là cho những phụ nữ nghiện hút và hút nhiều.
• Vô sinh. Lịch sử vô sinh > 2 năm cũng liên quan đến tăng nguy cơ thai lạc chỗ.
Hữu Cao