Đầu tư phát triển trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ sơ sinh đến 5 tuổi là rất quan trọng, tạo ra nền tảng cho một xã hội phát triển bền vững.
Theo các nhà chuyên môn thần kinh, não bộ được xây dựng theo thời gian, bắt đầu từ các bộ phận ở phần dưới và hình thành dần lên phần trên của não bộ. Não bộ được xây dựng thông qua quá trình liên tục, bắt đầu trước khi sinh và tiếp tục đến tuổi trưởng thành. Những trải nghiệm sớm trong thời thơ ấu có ảnh hưởng đến chất lượng của kiến trúc đó, ảnh hưởng đến cuộc sống, học tập, sức khỏe và hành vi của trẻ sau này.
Trong những năm đầu đời, hơn một triệu kết nối thần kinh mới được hình thành mỗi giây. Sau thời gian đó, tốc độ kết nối giảm đi, độ dày của các mối nối cũng giảm đi gọi là quá trình cắt tỉa. Những hành vi được lập lại nhiều lần sẽ củng cố các kết nối thần kinh đó khiến nó dày hơn, nhạy cảm hơn. Những hành vi không được lặp lại hoặc bị quên lãng sẽ bị mỏng dần và chết đi.
Các cơ quan cảm xúc của trẻ gồm thị giác và thính giác là những bộ phận phát triển đầu tiên, tiếp theo là kỹ năng phát triển ngôn ngữ và nhận thức ở cấp độ cao. Kết nối sinh sôi nảy nở và cắt tỉa theo một thứ tự quy định, cứ liên tục diễn ra trong bộ não bé nhỏ, những trải nghiệm thời thơ ấu luôn chiếm một vị trí quan trọng và ảnh hưởng lâu dài tới sự phát triển của trẻ khi trưởng thành.
Theo các chuyên gia, ảnh hưởng tương tác của gen di truyền và trải nghiệm giai đoạn đầu đời định hình sự phát triển trí não. Công thức tác động đến sự phát triển đó là «quá trình tương tác qua lại giống giao bóng và trả bóng» giữa trẻ và người chăm sóc trẻ.
Trẻ thể hiện với người chăm sóc thông qua bập bẹ, nét mặt và cử chỉ, người lớn đáp ứng với trẻ bằng cách nói chuyện, thể hiện cảm xúc trên khuôn mặt, bằng hành động cơ thể. Những tương tác này được lập lại nhiều lần, não bộ hình thành sự kết nối tích cực. Nếu trẻ thể hiện và không được đáp ứng, não bộ nhận định lời nói và hành vi này không phù hợp để có được sự chăm sóc mong muốn và trẻ sẽ dừng thể hiện điều đó. Não bộ không được cấu trúc bằng những trải nghiệm tích cực có thể sẽ dẫn đến lệch lạc trong học tập và hành vi sau này.
Khả năng học tập và linh hoạt của não bộ giảm dần theo tuổi tác. Cụ thể, năm đầu tiên, bộ não phân biệt được đa dạng âm thanh và ngôn ngữ mà trẻ đã tiếp xúc, năng lực này giảm dần khi trẻ lớn lên. Khi đã lớn, bộ não cũng trở nên khó khăn để thay đổi và thích nghi theo thời gian. Vì vậy, theo các chuyên gia trẻ cần được chăm sóc và sống trong trải nghiệm càng nhiều càng tốt ngay từ những tháng năm đầu đời.
Khoa học đã có nhiều nghiên cứu cho thấy các căng thẳng mãn tính, liên tục trong thời thơ ấu gây ra bởi nghèo đói cùng cực, bị lạm dụng nhiều lần, mẹ bị trầm cảm có thể ảnh hưởng không tốt cho sự phát triển não bộ của trẻ em.
Còn những trải nghiệm tích cực như chờ đợi được món quà mình thích, không thoải mái trong thời gian ngắn khi mẹ vắng nhà; những lo lắng khi sắp đến kỳ thi sẽ giúp trẻ luyện tập các kỹ năng ứng phó với các sự kiện của cuộc sống để phát triển. Sự giúp đỡ của người lớn sẽ giúp trẻ vượt qua những trải nghiệm tiêu cực, những căng thẳng độc hại thời niên thiếu để trẻ điều chỉnh bản thân và phát triển tốt đẹp hơn.
Mỗi trẻ là một cá thể riêng biệt, được quy định bởi hệ gen di truyền và khác nhau ngay từ khi trẻ vừa sinh ra. Sự khác biệt giữa các trẻ ngày càng rõ hơn căn cứ trên những kỹ năng trẻ học được trong cuộc đời và từ những năm đầu đời.
Những can thiệp chăm sóc sớm các tác động tích cực đến khả năng học tập của trẻ. Những trải nghiệm trẻ có được trong những năm đầu tiên của cuộc đời với gia đình, tại trường học, người chăm sóc trẻ có ảnh hưởng rất lớn đến nhân cách khi trẻ bước sang tuổi trưởng thành.
Gia đình cần dành cho trẻ sự chăm sóc đặc biệt để kích thích tối đa tiềm năng thông qua tình yêu thương, sự quan tâm; cho trẻ nhiều cơ hội trải nghiệm để học hỏi bằng cách vui chơi, giao tiếp với trẻ. Gia đình sẽ giúp trẻ lớn lên khỏe mạnh, phát triển tốt, tích lũy kỹ năng để giải quyết vấn đề và giúp đỡ người khác.
Những điều trẻ học được nhiều nhất là học được từ khi trẻ còn rất nhỏ. Trẻ cần môi trường an toàn để học hỏi; trẻ cần nhận được sự quan tâm, tình yêu thương thật sự của mọi người. Trẻ học được bằng cách chơi và thử mọi thứ, bằng quan sát tò mò và bắt chước những gì người khác làm. Tình yêu thương và tương tác sớm với trẻ sẽ góp phần cho trẻ phát triển tốt cùng với chăm sóc sức khỏe, dinh dưỡng và sự an toàn.
Cán bộ y tế tại trạm y tế hoặc tại Trung tâm y tế huyện, bệnh viện các tuyến cần khám, quan sát sự tương tác giữa người chăm sóc với trẻ và hướng dẫn gia đình kỹ năng tương tác sớm. Nội dung này được lồng ghép với việc khám trẻ bệnh tại cơ sở y tế.
Các nội dung được thực hiện là khám bệnh cho trẻ theo hướng dẫn của Bộ Y tế; khám phát triển toàn diện theo độ tuổi; quan sát và hỏi chuyện gia đình trong quá trình khám, xác định những thực hành tốt/chưa tốt của người chăm sóc để tư vấn cải thiện cho phù hợp. Cán bộ y tế cần hướng dẫn cách tương tác với trẻ theo độ tuổi, hướng dẫn cách xử lý tình huống đối với gia đình gặp khó khăn trong chăm sóc trẻ./.
Văn Hanh